De eerste Russische parlementsverkiezingen in oorlogstijd dienen drie doelen: veteranen coöpteren in het regime van Poetin, de annexatie van Oekraïens grondgebied behandelen als een doorsnee politieke kwestie, en een oorlogsmoe publiek de illusie van normaliteit geven. Dat betogen Lesia Bidochko en Adam Ure.

Poster die burgers moet aansporen om naar de stembus te gaan: 'Jouw stem is de kracht van Rusland!' Foto: Igor Ivanko / ANP / AFP

Van 18 tot en met 20 september vinden in Rusland de verkiezingen voor de Staatsdoema plaats. Het zijn de eerste parlementsverkiezingen in oorlogstijd. Militairen stemmen vanuit hun eenheden. Voor stemmen vanaf het front en in de bezette gebieden gelden speciale regels. Daarnaast zijn elf enkelvoudige kiesdistricten ingesteld in door Rusland bezet Oekraïens gebied. Sommige van die districten omvatten merkwaardig genoeg steden die niet onder Russische controle staan. 

Oorlogsmodus of business as usual?

De verkiezingen zijn in de eerste plaats een poging om de oorlog te normaliseren. Dat legt meteen een dilemma bloot waarmee het Kremlin zich ogenschijnlijk geen raad weet. De oorlog tegen Oekraïne duurt inmiddels al meer dan twaalf jaar. Toch heeft het Kremlin grotendeels vastgehouden aan zijn strategie om de gemiddelde Rus niet lastig te vallen met de oorlog.

Elke vorm van serieuze oppositie is de afgelopen jaren de kop ingedrukt. Jabloko, de enige geregistreerde partij die zich openlijk tegen de oorlog keert, werd in augustus van de kieslijst geschrapt. In de peilingen begon Jabloko al te klimmen voordat de partij überhaupt haar verkiezingscampagne had gelanceerd. Wat overblijft is een strijd tussen kandidaten die het regime al heeft goedgekeurd.

Maar dat de uitslag al vooraf vaststaat maakt de verkiezingen niet meteen betekenisloos. Het Kremlin heeft de verkiezingen nodig voor twee tegenstrijdige doelen: een algemeen gevoel van normaliteit uitdragen en tegelijkertijd de publieke steun voor de oorlogsdoelen van het Kremlin onderstrepen. De oorlog moet zichtbaar genoeg zijn om de rol van oorlogsveteranen, annexaties en voortdurende offers te legitimeren, maar tegelijkertijd ver genoeg op de achtergrond blijven om mensen het gevoel van business as usual te geven, alsof zij in vredestijd leven. 

Veteranen als nieuwe nomenklatoera?

Vladimir Poetin heeft verkiezingen in het verleden altijd gebruikt om legitimiteit en controle uit te stralen en om concurrerende elites in het gareel te houden. Dit keer moet hij daarbovenop een nieuw probleem aanpakken: de steeds grotere groep oorlogsveteranen die terugkeer vanaf het front.

Novaja Gazeta Europa schat dat in totaal 2,5 miljoen mensen zijn gemobiliseerd of anderszins voor de oorlog zijn opgeroepen. Van hen zijn er inmiddels minstens 400.000 teruggekeerd van het front. Als de oorlog eindigt, zullen daar naar verwachting nog eens 700.000 bij komen. Het volledige Sovjetcontingent in Afghanistan telde in de jaren tachtig 620.000 militairen, verspreid over een periode van negen jaar.

Die veteranen keren terug met de verwachting een bevoorrechte positie te krijgen, maar ook met netwerken die zij aan het front hebben opgebouwd en met grieven die zich in de loop van de oorlog hebben opgestapeld. Voor Moskou rijst daarom een politieke vraag: hoe voorkom je dat dit grote nieuwe electoraat eigen belangen en organisaties ontwikkelt?

Het Kremlin heeft al twee keer ervaren hoe het mis kan gaan. Eerst waren er de ‘Afgantsy’, de veteranen van de oorlog in Afghanistan, wier organisaties na de ineenstorting van de Sovjet-Unie afgleden richting de informele economie en georganiseerde misdaad. Vervolgens was er Jevgeni Prigozjin, wiens veteranenorganisatie in juni 2023 een ware mars op Moskou inzette. 

Het Kremlin heeft al twee keer ervaren hoe het mis kan gaan: eerst met de ‘Afgantsy’, later met Prigozjins mars op Moskou

Poetins antwoord bestaat uit het belonen van loyaliteit op individueel niveau. Dat doet hij via werkgelegenheidscampagnes, speciaal gereserveerde functies in de overheidsdienst, omscholing en financiële prikkels voor werkgevers. Een groot deel van de kosten wordt afgewenteld op de regionale begrotingen, die al met tekorten kampen. Dezelfde staat die mannen betaalde om ten oorlog te trekken, moet nu opnieuw de portemonnee trekken om te zorgen dat zij zich koest houden en zonder problemen terugstromen in de maatschappij.

Poetin is nog een stap verder gegaan door te suggereren dat veteranen een nieuwe politieke klasse moeten worden – in feite een ‘nieuwe elite’ die de toekomstige leiders van het land zou kunnen voortbrengen. In 2024 lanceerde hij het programma Tijd van Helden, bedoeld om veteranen en anderen die bij de oorlog betrokken zijn, zoals werknemers in de militair-industriële sector, versneld te laten doorstromen naar overheidsfuncties.

De Sovjet-nomenklatoera was een lijst van functies die door de Communistische Partij werden gecontroleerd. De Tijd van Helden is een lijst die wordt gecontroleerd door het presidentiële bureau. Nu het regime het communistische bevorderingssysteem via de nomenklatoera heeft afgeschaft, beschikt het niet langer over een instelling die als vanzelf een nieuwe elite kan vormen. Het kan die alleen nog zelf benoemen.

Vladimir Poetin ontmoet de topkandidaten op de lijst van Verenigd Rusland. V.l.n.r: Sergej Sobjanin (burgemeester van Moskou), Sergej Lavrov (minister van Buitenlandse Zaken), Maria Lvova-Belova (kinderombudsvrouw, op de arrestatielijst van het Internationaal Strafhof i.v.m. ontvoeringen van Oekraïense kinderen), Jevgeni Poddoebnyj (oorlogscorrespondent) en Vladislav Golovin (veteraan). Foto: Gavriil Grigorov / ANP / AFP

Niet geheel verrassend is de partij Verenigd Rusland het belangrijkste instrument geworden om deze nieuwe krijgskaste gestalte te geven. Van de 4.374 kandidaten in de voorverkiezingen van dit jaar waren er 535 geregistreerd als oorlogsveteraan: 12 procent dus. Voor deze categorie werden de voorlopige stemmingsuitslagen van de voorverkiezingen automatisch met 25 procent verhoogd. Ook andere partijen hebben oorlogsveteranen kandidaat gesteld. De Centrale Kiescommissie heeft 1.586 veteranen goedgekeurd als kandidaten voor federale, regionale en lokale verkiezingen, onder wie minstens 200 voor de 450 zetels in de Doema. In 2024 wonnen 308 veteranen namens Verenigd Rusland lokale en regionale verkiezingen. Dit is de eerste keer dat zij de kans krijgen een zetel in het landelijke parlement te bemachtigen.

De ideale kandidaat voor het Kremlin is een veteraan die trouw is aan de regering, politiek onervaren en zelf geen achterban heeft. Welke achtergrond iemand verder heeft doet er niet zoveel toe.

De 29-jarige Vladislav Golovin voerde in Marioepol het bevel over een peloton mariniers, raakte daar gewond, doorliep het programma Tijd van Helden en voert nu de landelijke kandidatenlijst van Verenigd Rusland aan, samen met minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov en burgemeester van Moskou Sergej Sobjanin. Oekraïne wil Golovin vervolgen wegens oorlogsmisdaden.

De ideale kandidaat voor het Kremlin is een veteraan die trouw is aan de regering, politiek onervaren en zelf geen achterban heeft

Edoeard Sjonov, kandidaat op de lijst van de partij in Moskou, is een voormalig lid van de speciale eenheden die deelnam aan de bezetting van de regio Kyiv en mogelijk betrokken was bij oorlogsmisdaden in Boetsja. Deze dossiers gelden als hun legitimatie. Medeplichtigheid bindt sterker dan ideologie, en vraagt nooit om een loonsverhoging.

Andere ‘veteranen’ zijn al gevestigde politieke namen wier cv is aangevuld met militaire ervaring. Hoe dan ook: het Kremlin wil veteranen die het kan controleren, geen militairen die op eigen houtje politiek initiatief zouden kunnen nemen. Ze worden geïntegreerd in Poetins regime, zonder dat het poetinisme zelf verandert. Op die manier moet de oorlog politiek voortduren zodra de gevechten stoppen.

Negatieve stabiliteit

Verenigd Rusland presenteert zich dus als Poetins oorlogspartij, maar tegelijkertijd ook als de partij die Russen tegen de oorlog beschermt, door hen ervoor af te schermen. Twee van de belangrijkste kopstukken voeren daarbij twee verschillende campagnes.

Burgemeester van Moskou Sergej Sobjanin doet oproepen om de economie op oorlogsbasis te brengen af als zinloos en belooft een oorlogsmoe publiek dat er niets zal veranderen. Poetin vertelt datzelfde publiek intussen dat de ‘helden van de speciale militaire operatie’ het Russische volk hebben laten voelen waar Rusland voor staat.

De oude formule was stabiliteit. Dat resulteerde in beloften over investeringen in wegen, scholen en infrastructuur, die niet geheel toevallig zo rond de verkiezingen nagekomen werden. Maar die formule heeft zijn beste tijd gehad. Rusland kampt met begrotingstekorten en zelfs in Moskou wordt beknibbeld op scholen en ziekenhuizen.

Het Kremlin kan de normaliteit die het wil uitstralen niet langer waarmaken

Noem het ‘negatieve stabiliteit’. Het Kremlin kan de normaliteit die het wil uitstralen niet langer waarmaken. Toch probeert de regering dat wel. Vandaar de beperkingen op berichtendiensten als Telegram en WhatsApp en de jacht op VPN-diensten. Maar de oorlog begint al een rol te spelen in de verkiezingen: communistische parlementariërs – onderdeel van de ‘gecontroleerde oppositie’ – zeggen inmiddels openlijk dat de economie een langdurige oorlog niet kan dragen.

Oekraïense aanvallen overal op Russisch grondgebied zorgen voor onzekerheid ongeacht geografische ligging. In de bezette gebieden verhinderen Oekraïense aanvallen dat Moskou de annexatie kan normaliseren – iets wat de nieuwe kiesdistricten juist zouden moeten legitimeren. Tijdens de benzinecrisis stelde Volodymyr Zelensky Poetin voor een wederzijds moratorium in te stellen op aanvallen in het achterland. Poetin wees dat openlijk van de hand. De beslissing om de oorlog zichtbaar te houden voor het Russische publiek ligt dientengevolge bij hem en druist in tegen de politieke boodschappen van mensen op zijn eigen kandidatenlijst, bijvoorbeeld Sergej Sobjanin.

Het Kremlin gebruikt de verkiezingen om de oorlog en de annexatie ‘wit te wassen’ en die bovendien onderdeel te maken van het cv van een doorsnee politicus. Het Westen zou zich hiertegen moeten uitspreken: ieder parlementslid dat vanuit de bezette Oekraïense gebieden wordt gekozen, of via het veteranenquotum een zetel bemachtigt, zou onmiddellijk op de sanctielijst moeten worden gezet.

Dr. Lesia Bidochko is politicoloog, verbonden aan de Kyivse denktank EPIK, en universitair docent aan de Nationale Universiteit Kyiv-Mohyla Academie. Ze is daarnaast non-resident fellow aan de Europese Universiteit Viadrina in Frankfurt (Oder).

Dr. Adam Ure is directeur van ‘Lvivski’, een gespecialiseerd onderzoeksbureau dat zich richt op analyse van het Russische informatiebeleid. Hij was eerder als adviseur werkzaam voor overheden en bedrijven over de hele wereld.