Russische uitgevers en boekhandelaren kampen met twee problemen die steeds sterker met elkaar verweven raken: politieke druk en economische tegenwind. Samen dreigen ze Rusland het ‘post-literaire’ tijdperk in te duwen, schrijft literair criticus Galina Yuzefovich voor Carnegie Politika. 

De Russische boekverkoper Ljoebov Beljatskaya in haar winkel 'Iedereen is vrij' — een van de weinige onafhankelijke boekwinkels in Sint-Petersburg. Foto: ANP / Olga MALTSEVA / AFP

De Russische boekenwereld verkeert in een diepe systeemcrisis. Boven op de bekende problemen — hogere belastingen, stijgende prijzen, censuur, het vertrek van westerse rechthebbenden en het feit dat sociale media nauwelijks nog kunnen worden ingezet om boeken onder de aandacht te brengen — stapelen de nieuwe issues zich op. Zo gingen onlangs bij Oekraïense droneaanvallen op de magazijnen van grote Russische webwinkels tienduizenden boeken in vlammen op.

De structuur van de Russische boekensector is de afgelopen jaren ingrijpend veranderd. Vooral de opmars van onlineplatforms als Wildberries en Ozon, de Russische equivalenten van Amazon, valt op. In juni 2026 werd 60 procent van alle boeken via zulke platforms verkocht. Dat betekent overigens niet dat de boekenmarkt groeit. Het laat vooral zien dat consumenten steeds vaker kiezen voor verkooppunten waar boeken goedkoper zijn.

De verschuiving naar onlineverkoop past tot op zekere hoogte in een wereldwijde ontwikkeling. Amazon heeft het koopgedrag veranderd en het traditionele model van veel boekhandels in het Westen onder druk gezet. In Rusland kwam die omslag later, maar verloopt hij veel sneller. De explosieve stijging van de boekenprijzen maakt het voor Russen bovendien steeds minder aantrekkelijk om naar een boekhandel te gaan. In de eerste drie maanden van 2026 werden boeken volgens het ministerie van Digitale Ontwikkeling — dat ook toezicht houdt op de uitgeverij- en boekenbranche — gemiddeld 18,5 procent duurder dan in dezelfde periode een jaar eerder.

Nu wordt verwacht dat ook de onlineplatforms hun prijzen zullen verhogen, mogelijk tot het niveau van de traditionele boekhandel. Dat zal onvermijdelijk leiden tot minder verkochte boeken.

Omdat de boekenprijzen veel sneller stijgen dan de inkomens, kiezen Russen er steeds vaker voor om boeken uit hun eigen boekenkast te lezen. Rusland beschikt nog altijd over relatief grote particuliere boekencollecties. Ook de openbare bibliotheek wint weer terrein: het aantal bibliotheekbezoeken steeg in 2025 met 7,5 procent.

Omdat de boekenprijzen veel sneller stijgen dan de inkomens, kiezen Russen er steeds vaker voor om boeken uit hun eigen boekenkast te lezen

Die veranderingen werken door in de hele sector. Volgens een rapport van het ministerie van Digitale Ontwikkeling verschenen in 2025 11 procent minder nieuwe titels dan een jaar eerder. De totale oplage daalde zelfs met 26 procent. En ook in 2026 lijkt die ontwikkeling door te zetten: in de eerste drie maanden van het jaar zakte de gemiddelde oplage met 16,9 procent.

Politiek en economie lopen door elkaar

Vaak wordt een onderscheid gemaakt tussen de politieke en economische horden waar de Russische boekenwereld tegenaan loopt. In de praktijk zijn die echter moeilijk uit elkaar te houden: politieke beperkingen jagen de kosten voor uitgevers, boekhandelaren en lezers verder omhoog.

Zo doen uitgevers minder vaak aanvraag voor het verlaagde btw-tarief voor boeken. Boeken die als 'maatschappelijk relevant' worden beschouwd — bijvoorbeeld op het gebied van wetenschap, cultuur of onderwijs — komen daarvoor in aanmerking. Maar uitgevers zijn steeds huiveriger om die status aan te vragen, omdat ze daarmee de aandacht van de autoriteiten kunnen trekken en mogelijk tegen de censuurregels aanlopen.

Ook boekhandels lopen tegen dergelijke beperkingen aan. Zij kunnen belastingvoordelen op hun huurkosten verliezen als ze boeken verkopen van auteurs die als 'buitenlands agent' zijn aangemerkt, of boeken waaraan zulke personen hebben meegewerkt — bijvoorbeeld als redacteur, vertaler of illustrator. Het systeem is bovendien zo ingewikkeld dat het vrijwel onmogelijk is om alle ‘buitenlandse agenten’ uit de boekhandel te weren. Wordt een boekhandel met belastingvoordelen toch betrapt op de verkoop van zo’n boek, dan kan niet alleen het belastingvoordeel worden ingetrokken, maar kan ook een boete volgen.

Toch vormen boeken van ‘buitenlandse agenten’ nog lang niet het grootste risico. Veel gevaarlijker zijn boeken die tot stand zijn gekomen met steun van zogenoemde ‘ongewenste organisaties’. De officiële lijst van zulke organisaties blijft groeien en de aanwijzing geldt bovendien met terugwerkende kracht: een organisatie kan vandaag op de lijst worden gezet, waarna activiteiten uit het verleden ineens ook onder de wet vallen.

Dat betekent dat uitgevers, bibliotheken en boekhandels problemen kunnen krijgen met oude boeken die ooit steun kregen van een organisatie die pas jaren later als ‘ongewenst’ is bestempeld. Zo kreeg de Europese Universiteit in Sint-Petersburg een boete omdat de bibliotheek monografieën uit de jaren negentig bevatte die destijds met steun van Amerikaanse fondsen waren uitgegeven. Die fondsen gelden inmiddels als ‘ongewenst’. Ook de onafhankelijke boekhandels Falanster in Moskou en Podpisnie Izdanija in Sint-Petersburg werden beboet omdat ze On the Way to Magadan verkochten, een boek van de Belarussische activist Ihar Alinevitsj dat in 2013 was verschenen met steun van de inmiddels verboden Anarchist Black Cross Federation.

Zo kreeg de Europese Universiteit in Sint-Petersburg een boete omdat de bibliotheek monografieën uit de jaren negentig bevatte die destijds met steun van Amerikaanse fondsen waren uitgegeven; die fondsen gelden inmiddels als ‘ongewenst’

De gevolgen kunnen enorm zijn. In een gezamenlijk rapport van het ministerie van Digitale Ontwikkeling en Oleg Novikov, eigenaar van Ruslands grootste uitgeverij Eksmo-AST, werd in juni gewaarschuwd dat openbare en academische bibliotheken volgens een strikte toepassing van de wet tot 15 procent van hun collectie zouden moeten verwijderen. Bij sommige gemeentelijke bibliotheken zou dat zelfs kunnen oplopen tot 70 procent. Ironisch genoeg gaat het daarbij waarschijnlijk voor een groot deel om Russische klassiekers. Veel daarvan kwamen in de jaren negentig in bibliotheken terecht dankzij financiële steun van westerse organisaties. Zodoende verdwijnen ook steeds vaker boeken uit bibliotheekcollecties. In sommige gevallen worden deze werken ondergebracht in speciale afdelingen waar het publiek er niet meer bij kan.

Nog gevaarlijker: ‘lhbt-propaganda’

Nog riskanter zijn boeken die volgens de autoriteiten ‘lhbt-propaganda’ bevatten. Met enige propagandistische creativiteit kan het uitgeven of verkopen van zo’n boek worden neergezet als samenwerking met de vermeende ‘internationale lhbt-beweging’, die door het Russische Hooggerechtshof als extremistisch is bestempeld. Aanvankelijk staat op het verspreiden van ‘lhbt-propaganda’ een boete. Maar wie vervolgens wordt beschuldigd van samenwerking met een ‘extremistische organisatie’, kan een gevangenisstraf tegemoetzien.

Zo kregen boekhandels Falanster en Podpisnie Izdanija boetes van 800.000 roebel, ongeveer 9.600 dollar. Falanster werd beboet vanwege de verkoop van Per Faxnelds Satanic Feminism, Podpisnie Izdanija vanwege boeken van Susan Sontag en Olivia Laing. De keten Chitai-Gorod kreeg eenzelfde boete voor Beartown van Fredrik Backman en The Left Hand of Darkness van Ursula K. Le Guin. Die laatste boete werd in hoger beroep gehalveerd tot 400.000 roebel.

Voor kleine boekhandels zijn dat enorme bedragen. Grote of populaire zaken kunnen een dergelijke klap soms opvangen. Falanster wist bijvoorbeeld in één weekend genoeg geld bij elkaar te krijgen om de boete te betalen, nadat trouwe klanten massaal boeken hadden gekocht. Voor een boekhandel in een provinciestad kan één zo’n boete echter het einde betekenen. Censuur en de risico’s die ermee gepaard gaan waren dan ook een van de redenen die eigenaren noemden voor het sluiten van boekhandel Bukvalno in Jekaterinenburg en Svoja Komnata in Oelan-Oede, in Siberië.

Voor een boekhandel in een provinciestad kan één zo’n boete het einde betekenen

Tot nu toe is binnen de boekenwereld slechts één geval waarin een lhbt-gerelateerde zaak daadwerkelijk tot een aanklacht wegens extremisme heeft geleid. In april 2025 werden drie medewerkers van uitgeverij Popcorn Books gearresteerd omdat ze zouden hebben deelgenomen aan een extremistische organisatie — in feite vanwege het verspreiden van boeken met lhbt-thema’s. Na een jaar huisarrest sloten ze een deal met justitie. Ze legden belastende verklaringen af tegen het management van Eksmo-AST, dat Popcorn Books in 2022 had overgenomen, en kregen voorwaardelijke straffen. Dat leidde tot huiszoekingen bij Eksmo en tot de korte arrestatie van directeur Jevgeni Kapjev. In augustus 2026 is de zaak nog altijd niet tot een conclusie gekomen.

Boeken over de 'Speciale Militaire Operatie', het in Rusland gebezigde eufemisme voor de invasie van Oekraïne, op de jaarlijkse boekenbeurs op het Rode Plein. Foto: ANP / EPA / MAXIM SHIPENKOV

De drugswet raakt tienduizenden boeken

Maar er is nog een andere wet, van kracht sinds 1 maart 2026, die een mogelijk nog grotere bedreiging vormt voor uitgevers en boekhandelaren: het verbod op ‘propaganda voor drugs in literatuur en kunst’. Waar de wet tegen ‘lhbt-propaganda’ betrekking had op honderden titels, raakt de drugswet tienduizenden, mogelijk zelfs honderdduizenden boeken.

De wet werkt bovendien met terugwerkende kracht. Uitgevers zijn daarom hun volledige catalogi gaan doorlichten en halen ‘verdachte’ boeken uit de winkels. Sommige titels zullen uiteindelijk weer worden verkocht, andere krijgen een waarschuwingssticker en weer andere verdwijnen definitief uit de handel.

Het verschil zit in de interpretatie. Een boek waarin drugs alleen een rol spelen in het verhaal, krijgt een waarschuwingssticker en mag uitsluitend aan volwassenen worden verkocht. Bevat het boek volgens de autoriteiten echter ‘propaganda voor drugs’, dan wordt het verboden. Wie verboden boeken toch verkoopt, riskeert een boete en inbeslagname van de volledige oplage. Bij herhaling kan zelfs een gevangenisstraf van twee jaar volgen.

Het probleem is dat niemand precies weet waar de grens ligt tussen een vermelding die onderdeel is van het verhaal en ‘propaganda’. Sinds de details van de wet in 2025 bekend werden, zijn veel medewerkers van uitgeverijen een groot deel van hun tijd kwijt aan het zoeken naar drugs-verwijzingen in boeken die soms al tientallen jaren geleden zijn verschenen. Kunstmatige intelligentie heeft dat zoekwerk versneld, maar óók veel meer potentiële verwijzingen gevonden en daarmee meer onzekerheid gecreeërd. 

Sinds de details van de wet in 2025 bekend werden, zijn veel medewerkers van uitgeverijen een groot deel van hun tijd kwijt aan het zoeken naar drugs-verwijzingen in boeken die soms al tientallen jaren geleden zijn verschenen

Om geen risico te lopen, stopten uitgevers aanvankelijk met de verkoop van een groot aantal boeken. Russische media stonden vervolgens vol met bizarre berichten over klassiekers die uit de schappen zouden verdwijnen. Zelfs werken van Lenin werden geraakt door de nieuwe wet. Ook boeken van Denis Dragunovski kwamen in het vizier, omdat AI zijn achternaam ten onrechte leek te herkennen als een mogelijk drugsgerelateerd woord.

Bij veel oudere boeken is bovendien niet meer duidelijk wie de rechthebbende is. Daardoor komt een deel van het controlewerk op het bord van de boekhandel terecht. En boekhandelaren weten dat ze niet alleen met inspecteurs te maken kunnen krijgen. Ook medewerkers van veiligheidsdiensten kunnen zich voordoen als gewone klanten om te controleren wat er in de winkel ligt. Afgelopen winter sloten sommige boekhandels daarom eerder dan normaal, zodat medewerkers hun voorraad konden nalopen op verwijzingen naar drugs.

De mensen verdwijnen uit de boekenwereld

Te midden van al die censuur duikt inmiddels een probleem op dat misschien wel de duidelijkste voorbode van een echte crisis is: de sector kan steeds moeilijker personeel vasthouden. Oleg Novikov, eigenaar van Eksmo-AST, zei op 28 juli in een interview: 'We hebben veel interne regels, instructies en procedures moeten aanpassen. Sommige mensen konden dat werk niet aan. Er waren medewerkers die ontslag namen. Anderen hebben we ontslagen omdat ze niet bereid waren — of, beter gezegd, niet in staat waren — om aan de huidige wettelijke eisen te voldoen.' Achter die zakelijke formulering schuilt een drama voor de Russische uitgeverijwereld. 

Mensen die in de uitgeverij of boekhandel werken, verdienen doorgaans geen hoge salarissen. Tot voor kort werd dat enigszins gecompenseerd door de relatief grote vrijheid en het gevoel dat hun werk ertoe deed — misschien zelfs iets nobels had. Maar voor veel mensen in de sector heeft de steeds verdergaande staatscensuur dat gevoel inmiddels weggenomen.

De boekenwereld op een kantelpunt

De problemen die het Kremlin veroorzaakt komen boven op een internationale ontwikkeling die de boekenwereld al langer onder druk zet. Samen kunnen ze desastreus uitpakken voor de Russische uitgeverijsector. In een artikel dat eind juni in The Atlantic verscheen, beschreef Rose Horowitch veel van de ontwikkelingen die mensen in de boekenwereld al jaren zien aankomen. Haar boodschap in het kort: steeds minder mensen lezen en steeds minder mensen zijn in staat lange teksten — laat staan ingewikkelde teksten — goed te verwerken. Lezen zelf, en het boek als fysieke of digitale vorm daarvan, lijken hun laatste levensfase in te gaan. De opkomst van AI tast bovendien het idee van literatuur aan en ondermijnt het laatste restje wederzijds vertrouwen tussen schrijver en lezer.

Niet al Horowitch’ argumenten en conclusies zijn onomstreden. Maar de toekomst die zijn schetst, klopt: de ruimte voor lezen wordt kleiner en verandert tegelijkertijd ingrijpend. De mensheid belandt daarmee in wat de Canadese filosoof Marshall McLuhan ooit het ‘post-literaire tijdperk’ noemde. En in zo’n wereld kan iedere nieuwe klap voor het boek fataal zijn.

Precies daarom dreigt de systematische afbraak van de Russische boekenwereld door het Kremlin onomkeerbaar te worden — als dat punt al niet is bereikt. Zonder een koerswijziging loopt Rusland het risico een van de eerste landen te worden die daadwerkelijk het post-literaire tijdperk binnengaan.

Dit artikel verscheen eerder in het Engels bij Carnegie Politika.