Ooit was Rusland de regisseur van de antiwesterse droom. Het Kremlin zag in het BRICS-bondgenootschap een breekijzer om de hegemonie van de dollar open te breken en een nieuwe wereldorde te dicteren. Na de jongste BRICS-top in New Delhi constateert Dénis van Vliet dat Rusland is gedegradeerd tot edelfigurant.
De Indiase premier Narendra Modi, de Chinese president Xi Jinping en de Russische president Vladimir Putin bij een informeel moment tijdens de BRICS-top. Foto: Narendra Modi
Russische media schreven afgelopen vrijdag in superlatieven over het onthaal van Vladimir Poetin in India voor de jaarlijkse BRICS-top, het treffen van de zogenoemde 'opkomende economieën'. Een Indiase ondernemer die een sessie van het BRICS Business Forum bijwoonde, zag volgens staatspersbureau RIA Novosti hoe Poetin daar meer applaus kreeg dan zijn Indiase ambtgenoot Narendra Modi. ‘De president is populair, ook onder het bedrijfsleven binnen BRICS,’ merkte Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov tevreden op.
Nu de leiders na drie dagen huiswaarts zijn gekeerd, moeten Kremlingezinde media echter erkennen dat de top Rusland weinig heeft gebracht. Goed, er was een foto waarop Modi, Poetin en de Chinese president Xi Jinping gebroederlijk naast elkaar staan, alsof zij de drie nieuwe gezichten van de wereldorde vormen. Maar Ruslands plannen voor handel buiten het Westen om vonden nauwelijks steun. ‘We moeten op zoek naar iets nieuws,’ concludeerde zelfs de Kremlingetrouwe politicoloog Dmitri Evstafjev na afloop.
Wie de top volgde, zag vooral dat de schijnwerpers op China en India stonden. Xi bracht zijn eerste bezoek aan India in zeven jaar. Modi ontving hem voor gesprekken over het herstel van de betrekkingen, die sinds het grensconflict in Ladakh in 2020 onder druk stonden. Beide landen beloofden te werken aan een ‘eerlijke en redelijke’ oplossing van dat geschil en aan meer onderlinge handel en investeringen. De slotverklaring van de top was mat: geen harde taal richting het Westen, zoals Rusland en zijn bondgenoot Iran hadden gehoopt. ‘De leiders van Rusland en Iran keren met lege handen terug van BRICS-top,’ vatte de Singaporese zakenkrant Business Times samen.
Poetins verlanglijstje
Aan Russische inbreng ontbrak het niet. Poetin reisde af met een stevig pakket plannen: een eigen betalings- en depositosysteem binnen BRICS, een eigen graanbeurs en een herverzekeringsmechanisme. Dat laatste moet dienen als vangnet, zodat Russische en Iraanse bedrijven niet langer afhankelijk zijn van westerse partijen die zich aan sancties moeten houden. Ook pleitte hij opnieuw voor hervorming van de VN-Veiligheidsraad en van instituties als het IMF, de Wereldbank en de WTO, instanties die volgens Poetin zijn opgericht in ‘heel andere politieke en economische realiteiten’.
Concreet leverde dat weinig op. In de 140 punten tellende slotverklaring werd weliswaar de noodzaak om de Veiligheidsraad te hervormen erkend. Maar de werkgroep voor een eigen BRICS-betalingssysteem, waar Poetin al sinds 2024 op aandringt, moet het doen met het vage voornemen 'verder te werken' aan handel in lokale valuta, met de kanttekening dat er 'geen pasklare aanpak' bestaat. Poetins overige wensen, zoals een investeringsplatform voor privékapitaal, een herverzekeringsmechanisme en een graanbeurs, werden simpelweg voor kennisgeving aangenomen.
BRIC(S): geïntroduceerd door een Britse econoom
BRICS ontstond in 2001, toen Goldman Sachs-econoom Jim O’Neill de term ‘BRIC’ bedacht voor Brazilië, Rusland, India en China. In zijn economische analyse voorspelde hij dat deze opkomende economieën de traditionele Westerse machten op termijn zouden overvleugelen.
Wat begon als een economische analyse, groeide uit tot een bondgenootschap. In 2009 vond in Rusland de eerste officiële top plaats. Na de toetreding van Zuid-Afrika in 2010 werd de naam BRICS.
De club telt inmiddels 11 leden, waaronder Egypte, Ethiopië, Iran, de VAE en Indonesië. Samen vertegenwoordigen zij bijna de helft van de wereldbevolking en circa 40 procent van het mondiale bruto binnenlands product (bbp). De groep wil verder uitbreiden: onder meer Belarus, Venezuela, Bolivia en Thailand hebben stappen gezet richting lidmaatschap of partnerschap.
De missie van BRICS
Het moet een bittere pil zijn geweest. Rusland is een van de grondleggers van BRICS, dat in 2009 voor het eerst als groep bijeenkwam in Jekaterinenburg. Het was toen nog een viertal (Brazilië, Rusland, India en China) dat gezamenlijk meer invloed eiste in het wereldwijde financiële systeem, destijds gedomineerd door het IMF en de Wereldbank.
Dat Poetin BRICS altijd als iets groots heeft gezien, is geen geheim. Het Kremlin rept al jaren over drie ‘hoofdpijlers’. Peskov herhaalde ze vlak voor de top in Delhi nog eens: ‘beleid en veiligheid, economie en financiën, en culturele en humanitaire contexten’. In de praktijk komt dat neer op een politiek machtsblok dat zich keert tegen het Westen en ‘pogingen om traditionele waarden te ondermijnen’, een cultureel netwerk van spelen, festivals en wetenschappelijke uitwisseling, en – misschien wel het belangrijkste voor Moskou – een economisch bolwerk dat de dollar buitenspel zet.
Op het eerste punt is Poetin in al die jaren niet geslaagd de andere BRICS-landen met zich mee te krijgen. India blijft de meest terughoudende van de grote lidstaten: het land benadrukt keer op keer dat het weliswaar niet-westers is, maar zeker niet antiwesters. De agressieve Russische retoriek sinds 2022 vindt in Delhi weinig weerklank. Ook Brazilië houdt afstand van de antiwesterse koers van Rusland en China, en blijft vasthouden aan zijn traditionele koers van neutraliteit. Voor Brazilië is BRICS vooral een podium voor zachte hervorming van internationale instituties, niet voor confrontatie.
Zuid-Afrika – sinds eind 2010 lid, en daarmee de S die van BRIC BRICS maakte – richt zich liever op de eigen Afrikaanse agenda dan op Moskous geopolitieke ambities. En zelfs China, de bondgenoot die het dichtst bij Rusland staat, benadrukt telkens dat BRICS geen antiwesters blok is. Beijing gebruikt de club vooral als een van de vele instrumenten in zijn buitenlands beleid, niet als het belangrijkste.
Op het tweede punt boekt Rusland wel tastbaar succes, simpelweg omdat de belangen van de overige BRICS-landen hier niet botsen. Neem de BRICS Games: de allereerste editie ooit vond in juni 2024 plaats in Kazan en Moskou. Zo’n 4.000 atleten uit meer dan negentig landen kwamen er in actie op 27 sportonderdelen. Voor Rusland kwam dat uitstekend uit, want vanwege de oorlog tegen Oekraïne was het land die zomer niet welkom op de Olympische Spelen in Parijs.
De BRICS Games boden een welkom alternatief podium: de Russische ploeg eindigde overtuigend bovenaan de medaillespiegel. Poetin opende de Spelen via videoverbinding en noemde ze ‘een sportfestival vrij van politieke inmenging en druk’. Het initiatief bleek levensvatbaar: in 2025 organiseerde Brazilië de volgende editie in Rio de Janeiro, en in 2026 is het de beurt aan India.
Luipaard Bricsik, de mascotte van de eerste BRICS Games, in juni 2024 in Kazan. Foto: Nationale Projecten van Rusland
Frustratie over de hegemonie van de dollar
Op het derde en belangrijkste punt – het economische – liep het al vanaf de eerste top in 2009 spaak. China hield zich toen stil over de rol van de dollar in de wereldhandel, terwijl Rusland wilde dat de vier landen zich daar gezamenlijk tegen zouden uitspreken. Die terughoudendheid van Beijing bleek tekenend voor de jaren die volgden. Van meet af aan waren de BRICS-partners een stuk voorzichtiger dan Moskou als het aankwam op een openlijke confrontatie met het Westen.
In 2015 was Rusland net getroffen door westerse sancties vanwege de annexatie van de Krim, toen het de BRICS-top opnieuw mocht voorzitten. Rusland greep die kans aan om de BRICS scherper te positioneren. Met enig succes: de slotverklaring van de top in Oefa bevatte voor het eerst felle kritiek op de Verenigde Staten. De BRICS-landen schreven dat ze van Washington verwachtten eindelijk de hervormingen van het IMF te bekrachtigen die opkomende economieën meer stemrecht zouden geven – hervormingen die de VS al jaren in het Congres tegenhielden. Die ratificatie kwam er uiteindelijk ook.
Bovendien leken de Chinezen door de jaren heen meer naar de kant van Rusland op te schuiven als het ging om het doorbreken van de dollarhegemonie. Waar de grootste economie binnen BRICS er in 2009 nog niet over peinsde die ter discussie te stellen, bouwde het land in de jaren daarna gestaag aan alternatieven: een eigen grensoverschrijdend betalingssysteem (CIPS), handel in yuan met Rusland en Brazilië, en een digitale yuan.
Rusland volgde die ontwikkeling met interesse en greep die aan om opnieuw te lobbyen voor een geldsysteem los van de dollar: een eigen BRICS-munt. Het idee was al in 2018 uitgewerkt door de Valdai Club, een Russische denktank met nauwe banden met het Kremlin, die een reservemunt voorstelde op basis van een mandje van de vijf BRICS-valuta. Poetin bracht het zelf voor het eerst publiekelijk naar voren in 2022, op het BRICS Business Forum. Toen Rusland in 2024 opnieuw de top mocht organiseren, greep het die gelegenheid aan om het plan concreet te maken.
Het gezelschap was inmiddels flink gegroeid: sinds januari dat jaar waren Egypte, Ethiopië, Iran en de Verenigde Arabische Emiraten toegetreden, en nam ook Saoedi-Arabië – dat de uitnodiging nooit officieel heeft geaccepteerd – deel aan de vergaderingen, waarmee BRICS op tien lidstaten kwam. Poetin ontving in Kazan die leiders en tientallen andere landen, en benadrukte dat de gezamenlijke economie van BRICS sneller groeide dan de wereldeconomie. Hij poseerde er zelfs voor de camera’s met een prototype bankbiljet: de vlaggen van de vijf oprichters aan de ene kant, de emblemen van de nieuwe partnerlanden aan de andere. ‘De dollar wordt als wapen gebruikt,’ zei hij tegen de aanwezige pers. ‘Dat is een grote vergissing van wie dat doet.’
Het bankbiljet dat er nooit kwam: het prototype van 100 "Brics-eenheden" waarmee Poetin poseerde tijdens de top in Kazan, in 2024. Foto: Dmitri Nikotin
Het bleef bij een fotomoment. Een paar weken voor de top hadden China, India en Zuid-Afrika al een overleg van BRICS-ministers van Financiën over het plan overgeslagen, en ook in Kazan zelf kwam geen concrete munt van de grond. India, gewend aan zijn groeiende handelsbanden met het Westen, hield opnieuw de boot af. Zelfs Poetin erkende dat een gezamenlijke munt ‘tijd’ zou kosten en dat BRICS ‘voorzichtig en geleidelijk’ te werk moest gaan.
Reputatieschade
De grootschalige Russische invasie in Oekraïne heeft Ruslands rol binnen BRICS evenmin goed gedaan. De New Development Bank (de ontwikkelingsbank van BRICS), mede door Rusland opgericht om internationale projecten te financieren, doet sinds 2022 geen investeringen meer in het land zelf. De bank heeft haar activiteiten daar stilgelegd uit angst voor reputatieschade en om toegang te behouden tot de Amerikaanse kapitaalmarkt zonder in aanraking te komen met westerse sancties.
Bovendien is Rusland door de oorlog afhankelijker geworden van de twee grootste economieën binnen BRICS: China en India. Beijing is de belangrijkste afzetmarkt voor Russische olie en gas geworden nu Europa grotendeels is weggevallen, en New Delhi kocht sinds 2022 in hoog tempo Russische ruwe olie met flinke kortingen — al bouwde het die import recentelijk weer af onder Amerikaanse druk. Die economische afhankelijkheid heeft Moskou weinig extra invloed opgeleverd: eerder het omgekeerde, want het maakt Rusland kwetsbaarder voor de grillen van precies de twee landen die dit weekend in de schijnwerpers stonden.
Door de oorlog tegen Oekraïne kan Poetin zelfs niet overal bij de top zelf aanwezig zijn. Sinds het Internationaal Strafhof in 2023 een arrestatiebevel tegen hem uitvaardigde wegens de gedwongen deportatie van Oekraïense kinderen, moet hij ICC-lidstaten mijden: in 2023 sloeg hij de top in Zuid-Afrika over en twee jaar later ook de top in Brazilië, dat als ondertekenaar van het Statuut van Rome verplicht zou zijn hem te arresteren. Poetin volgde de top noodgedwongen via videoverbinding.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
Windowdressing
Nu hij in New Delhi weer fysiek kon aanschuiven – India is geen ICC-lid, dus arrestatie hoefde hij niet te vrezen – zag Poetin zichzelf terug als edelfigurant. Het applaus en de mooie plaatjes waren vooral franje. Zijn oude verlanglijstje, van een eigen betalingssysteem tot een BRICS-munt, ligt nog altijd grotendeels op de tekentafel. Of het daar ooit vanaf komt, is maar de vraag.
Door de groei van het aantal lidstaten – en hun uiteenlopende belangen – zal Ruslands invloed verder afnemen. ‘Omdat er bij consensus moet worden besloten, is de groep minder besluitvaardig. Het resultaat: na lange onderhandelingen blijft vaak alleen de kleinste gemene deler over,’ stelt de Neue Zürcher Zeitung in een analyse.
Dat besef is inmiddels ook doorgedrongen in Rusland. Naast politicoloog Evstafjev kwam ook de Russische zakenkrant Vedomosti tot een nuchtere conclusie over de uitkomst van de top in New Delhi. Om een schandaal tussen rivalen zoals Iran en de Verenigde Arabische Emiraten te voorkomen, werden alle gevoelige onderwerpen – waaronder Oekraïne en de confrontatie met de VS en Israël – simpelweg uit de slottekst gehouden. De top leverde daarmee volgens de krant het absolute minimum op: een nette groepsfoto en het vermijden van een diplomatieke afgang.
