In het licht van de spanningen tussen de NAVO en Rusland, met name sinds 2022, zorgt Kaliningrad weleens voor militair-strategische kopzorgen. Maar bij wie precies? Volgens historicus Daniel Peris is de exclave net zozeer een blok aan het been voor Rusland als een gevaar voor de NAVO. Aan de hand van de geschiedenis van Kaliningrad voorspelt hij voor Engelsberg Ideas dat Rusland de regio uiteindelijk zal moeten loslaten.

De haven van Kaliningrad. Foto: Alexander Nemenov / ANP / AFP

In deze levensechte versie van Risk is de dreiging helder en onheilspellend. De omvangrijke en goed uitgeruste garnizoensmacht van de vijand bevindt zich diep in het grondgebied van de alliantie, en kan de toegang tot kleinere bondgenoten afsnijden. Met een ijsvrije haven kan de marinebasis het scheepvaartverkeer in het omliggende gebied aan banden leggen.

Dat is het huidige beeld van de Russische exclave Kaliningrad. Het gebied is 15.100 vierkante kilometer groot en gelegen aan de barnsteenrijke Oostzeekust. In het oosten wordt Kaliningrad door Litouwen en Belarus gescheiden van het Russische vasteland. In het noorden en zuiden ligt het ingeklemd tussen de NAVO-lidstaten Litouwen en Polen. Kaliningrad isoleert de facto de Baltische staten en roept de vraag op of Artikel 5 van het NAVO-verdrag voor hen ooit werkelijk betekenis kan hebben. De Russische Oostzeevloot, die is gestationeerd in de haven van Baltiejsk, vormt in potentie een 'vliegdekschip dat niet tot zinken te brengen is', diep binnen de grenzen van de NAVO. Volgens recente beichten beschikken Russische eenheden in de exclave over geavanceerde ballistische Iskander-raketten. Een misschien nog wel grotere dreiging in het licht van de hedendaagse oorlogsvoering is dat Kaliningrad bij uitstek geschikt is als uitvalsbasis voor langeafstandsdrones, die vanuit daar vrijwel heel Noord-Europa kunnen ontregelen. Strategisch gezien is de regio een enorme vooruitgeschoven militaire post.

Kaliningrad: militair goud waard of blok aan het been?

Nu Rusland zich steeds agressiever opstelt jegens de Baltische staten en Polen, lijkt Kaliningrad een zeer reële uitdaging te vormen. Niet alleen voor buurlanden, maar voor het hele idee dat Rusland na de Sovjet-Unie geen bedreiging meer vormt voor Europa. De Russische media doen intussen weinig hun best om die zorgen weg te nemen.

Toch kan men ook het tegenovergestelde betogen: bekijken we Rusland als een hegemoniale macht in verval, dan is de vesting Kaliningrad evenzeer een last als een strategisch voordeel. Rusland trekt zich al decennialang terug. Net als de voormalige Romeinse en Ottomaanse rijken stoot Rusland systematisch grensgebieden en perifere regio's af. Daar zijn tal van redenen voor: een onvermogen om de economie verder te ontwikkelen dan grondstofwinning, uiterst sombere demografische vooruitzichten, de geografische vloek van te veel grondgebied voor effectief bestuur, algehele uitputting van een verouderde hegemoniale macht, en talloze andere problemen. Vanuit dat perspectief waren de annexatie van de Krim in 2014 en de grootschalige invasie van Oekraïne in 2022 wanhopige pogingen om de klok terug te draaien.

Zo bezien is Ruslands buitenpost aan de Oostzee een voorbeeld van Russische imperial overstretch ('imperiale overbelasting'), en een bron van toekomstige geopolitieke instabiliteit. De bijzondere geschiedenis zet Kaliningrad voor een tamelijk uniek dilemma: het is geen logisch onderdeel van een krimpend Rusland, maar past nog minder in welke andere bestaande entiteit dan ook.

Ruslands precaire positie biedt uitdagingen voor westerse beleidsmakers. Buurlanden in de Baltische regio en Oost-Europa staan voor keuzes. Een hegemoniale macht in verval vormt een bedreiging, maar niet op dezelfde manier als een expansieve macht. Een nulsombenadering, gebaseerd op een machtsbalans en een verondersteld geopolitiek evenwicht, zou misplaatst zijn. Zoals Tolstojs generaal Koetoezov in Oorlog en vrede begreep, zal de geschiedenis haar loop nemen, ongeacht de zetten waarmee de spelers rond het Risk-bord denken de gebeurtenissen te sturen.

Grenspost met wisselende lotsbestemmingen

De status van Kaliningrad als grenspost met wisselende lotsbestemmingen is bepaald niet nieuw. De stad Königsberg werd gesticht in de dertiende eeuw en maakte aanvankelijk deel uit van de Duitse Orde. Vervolgens viel zij onder het Pools-Litouwse Gemenebest, om uiteindelijk de oostelijke grens van Pruisen en later van het Duitse Keizerrijk te vormen. Vanaf de zestiende eeuw bestond de bevolking van de stad voornamelijk uit Pruisische Duitsers, maar werd zij aan omringd door Poolse, Litouwse en Letse bevolkingsgroepen.

Opmerkelijk genoeg was Königsberg ook van 1919 tot 1939 een exclave, gescheiden van de rest van Duitsland door de Poolse Corridor die na de Eerste Wereldoorlog uit Pruisen was 'gesneden'. Na de Tweede Wereldoorlog werden de stad en het omliggende gebied vernoemd naar het eerste Sovjetstaatshoofd, Michail Kalinin, en wapperden er 46 jaar lang de hamer en sikkel. In 1991 kreeg Kaliningrad de status van exclave, toen de Sovjet-Unie uiteenviel en de Baltische republieken en Belarus onafhankelijke landen werden. De afgelopen 35 jaar maakte het gebied bestuurlijk deel uit van de huidige Russische Federatie.

Door de geschiedenis heen werd de regio eeuwenlang op afstand bestuurd. Aanvankelijk viel de regio onder het hoofdkwartier van de Duitse orde in Malbork (nu Polen), vervolgens onder de Pruisische en later Duitse hoofdstad Berlijn en ten slotte, sinds 1945, onder Moskou. De machthebbers van Kaliningrad kwamen dus van elders, bestuurden het gebied van elders en vertrokken vervolgens weer, waardoor de regio nooit een duidelijke geopolitieke identiteit verworf. Ook de omliggende gebieden veranderden ingrijpend, naarmate machthebbers kwamen en gingen. Zo werd een groot deel van de zuidelijke strook van de voormalige provincie Königsberg na de Tweede Wereldoorlog aan Polen overgedragen, toen dat land opnieuw werd ingericht en naar het westen opschoof.

Exclaves zijn van nature instabiele politieke constructies. Kaliningrad is een extreem voorbeeld: het gebied raakte in de afgelopen honderd jaar tweemaal afgesneden van het land waartoe het behoorde. In geen van beide gevallen was het onderdeel van een stabiel geopolitiek evenwicht. Na het Verdrag van Versailles bleef Oost-Pruisen als een onopgelost vraagstuk achter. De Duitsers waren verontwaardigd over de afscheiding van de rest van Duitsland en eisten een weg- en spoorverbinding door de Poolse Corridor. Die eis was uiteindelijk een van de redenen die werd aangevoerd voor de Duitse inval in Polen in september 1939. Het gebied paste eenvoudigweg niet in de nieuwe Europese kaart. Het lag geografisch te ver naar het oosten om vanzelfsprekend Duits te zijn, maar was historisch en cultureel te sterk met Duitsland verbonden om zomaar Pools of Litouws te kunnen worden.

De tweede keer dat het gebied werd afgesneden, in 1991, leidde tot een vergelijkbare vorm van instabiliteit. Kaliningrad was aanvankelijk bedoeld als een nieuw 'venster op het Westen' voor de jonge Russische republiek die na de Sovjet-Unie overbleef. In plaats daarvan groeide de regio uit tot een reden voor conflict. De regio die in het interbellum zijn plek niet kon vinden, heeft die evenmin gevonden in de post-Sovjetorde. Anders dan eerder is er voorlopig geen logische, opkomende hegemoniale macht die de controle over het gebied kan opeisen.

Een regio zonder thuis

Kaliningrad valt niet alleen geografisch tussen wal en schip. De middeleeuwse kathedraal op het eiland Kneiphof, midden in de stad, laat zien hoe ook de geschiedenis is vervaagd. Na de Tweede Wereldoorlog bleef slechts een ruïne over van de kathedraal. Decennialang bestond zij uit niet meer dan vier muren zonder dak. In 1992 werd een stichting opgericht om het gebouw te restaureren. In de jaren negentig werd de buitenkant hersteld en kwam er een nieuw dak. De vier muren vormden weer een gebouw.

Maar wat voor gebouw? In de westelijke torens werden twee kleine nieuwe kapellen ingericht: één luthers en één Russisch-orthodox. Ze bestaan naast elkaar in hetzelfde bouwwerk. Het enorme gotische middenschip dat ze scheidt behoort feitelijk aan geen van beide toe. Net als de Mezquita in Córdoba laat het gebouw zich niet in één definitie vangen.

De bevolkingssamenstelling past ook in dit verhaal. De overgang van Königsberg naar Kaliningrad was een radicale vorm van naoorlogse sociale ingenieurskunst. De 300.000 Duitsers die in de zomer van 1945 nog waren achtergebleven, werden in de daaropvolgende twee jaar verdreven. In hun plaats kwamen Sovjetkolonisten. Deze volksverhuizingen hadden een permanent doel. De leiding van de Sovjet-Unie had bepaald dat 700 jaar Königsberg moest worden uitgewist en dat in plaats daarvan een Sovjetstad Kaliningrad moest verrijzen.

 Wat ontstond was bovenal een militair garnizoen. Kaliningrad werd aangewezen als 'gesloten stad', waartoe niet alleen buitenlanders maar ook Sovjetburgers beperkt toegang hadden. Het vormde een centraal onderdeel van het Sovjetproject. Kaliningrad en het omliggende gebied hadden militaire waarde: er was een ijsvrije haven voor de Sovjet-Oostzeevloot en het vormde een vooruitgeschoven post in te geval van een militair conflict met het westen tijdens de Koude Oorlog.

De geïsoleerde ligging, de geschiedenis en de gesloten status van Kaliningrad hadden hun invloed op de naoorlogse ontwikkeling. Decennialang bleef het historische deel van de stad een oorlogsruïne. De bevolking van het gebied bestond uit nieuwkomers met wortels elders in de Sovjet-Unie. Van de Duitse geschiedenis werd weinig bewaard, het Sovjetheden werd achter slot en grendel gehouden. Kaliningrad was eerst en vooral een militair-administratieve eenheid. Toen in 1991 de Sovjetvlag werd gestreken, kwam een gebied tevoorschijn dat noch een beteknisvolle Duitse geschiedenis, noch een sterk ontwikkelde Russische identiteit had.

Dat is het cruciale verschil tussen Kaliningrad en de andere perifere gebieden die gevaar lopen wanneer de Russische hegemoniale macht uiteenvalt. De Noordelijke Kaukasus kent, met zijn kleurrijke geschiedenis, diepe etnische, taalkundige en religieuze wortels die vele eeuwen teruggaan. Het Russische Verre Oosten mag dan dunbevolkt zijn, zijn geschiedenis als grensgebied met China wijst op logische uitkomsten. De Krim beschikte over een toeristische sector, een wijncultuur en een strandeconomie. Daarnaar kan het ooit terugkeren.

Kaliningrad is een soort Potjomkin-dorp geworden, dat bestaat ten behoeve van degenen die in het Kremlin naar landkaarten zitten te turen

De identiteit van Kaliningrad daarentegen is vrijwel volledig gebaseerd op zijn recente strategisch-militaire rol in de context van de Koude Oorlog. De afsluiting in het Sovjettijdperk belemmerde de ontwikkeling van een toeristische economie. De 'opening' na het uiteenvallen van de USSR werd gekenmerkt door chronische economische tegenspoed en geleidelijk oplopende geopolitieke spanningen. De handel in barnsteen – Kaliningrad ligt naar schatting boven 90 procent van de wereldwijd bekende barnsteenreserves – heeft weinig betekenis voor een moderne economie. Pogingen van het regionale bestuur om de afgelopen twee decennia Kaliningrad cultureel 'Russisch' te maken, hebben weinig uitgehaald. Het gebied ontbeert nog altijd een overtuigende Russische, of zelfs Sovjetidentiteit. Wat het wel heeft, is een anti-Duitse identiteit. Het is een soort modern, noordelijk Potjomkin-dorp geworden, dat vooral bestaat ten behoeve van degenen die in het Kremlin naar landkaarten zitten te turen.

Vanaf de jaren negentig had dit allemaal kunnen veranderen, maar Kaliningrad is er de afgelopen drie decennia niet in geslaagd aan zijn exclavebestaan te ontsnappen. Het zit vast in tijd en ruimte. Plus ça change…

De boot gemist

Toen de Sovjet-Unie uiteenviel, zagen westers georiënteerde Russische functionarissen – en hun tegenhangers binnen de EU – de unieke ligging van Kaliningrad als een basis voor de integratie van Rusland in de westerse economie. Ondanks de status van ‘speciale economische zone’ die het gebied in 1996 kreeg, stortte de economie in de jaren negentig vrijwel volledig in. Kaliningrad slaagde er niet in zich daadwerkelijk op de Baltische staten en Polen te richten voordat de mogelijkheid daartoe in de afgelopen tien jaar verdween.

Toch vormde de exclave-status gedurende het grootste deel van die periode geen grote belemmering voor het dagelijks leven in het gebied. Treinen, wegverkeer, schepen en vliegtuigen kwamen en gingen; veel routes liepen door Litouwen, zonder beperkingen. De grensovergangen aan Poolse zijde functioneerden normaal. Het voormalige Sovjet-elektriciteitsnet bleef over de nieuwe internationale grenzen heen zijn werk doen.

Sinds 2014, en zeker sinds 2022, zijn die handels- en communicatielijnen aanzienlijk ingeperkt. Litouwen heeft het vervoer per spoor van militaire goederen en civiele goederen met mogelijk militair gebruik verboden. Aan Poolse zijde is het grensverkeer sterk afgenomen. Het elektriciteitsnet van Kaliningrad werd losgekoppeld van dat van Litouwen en functioneert nu als een energie-eiland, ondersteund door verschillende lokale elektriciteitscentrales en een drijvend lng-platform. Tegen deze achtergrond is de veerverbinding over zee tussen Kaliningrad en Rusland, vanuit Oest-Loega, een haven op 900 kilometer afstand en meer dan een dag varen, van groter belang geworden. Maar die verbinding is duur en zeer kwetsbaar.

De demografische ontwikkeling van de regio Kaliningrad vertelt haar eigen verhaal. Gedurende een groot deel van de post-Sovjetperiode stak het gebied af tegen de bredere Russische trend van demografische krimp. Migratie vanuit andere Russische regio’s, gecombineerd met relatief hoge geboortecijfers, zorgde voor een zekere bevolkingsstabiliteit die gunstig contrasteerde met de ontvolking die de Russische binnenlanden teisterde. De regio telt ongeveer een miljoen inwoners, iets meer dan 60 inwoners per vierkante kilometer. Dat is een relatief hoge bevolkingsdichtheid vergeleken met het grootste deel van de Russische periferie. Maar aan de demografische stabiliteit van Kaliningrad is een einde gekomen. Sinds de Russische invasie van Oekraïne heeft de regio nu te maken met een daadwerkelijke bevolkingsafname als gevolg van vergrijzing, een dalend geboortecijfer en minder immigratie vanuit andere delen van Rusland. Onder belangrijke groepen jongeren en hoogopgeleide professionals is de uitstroom toegenomen.

Een kwetsbare voorpost

De kwetsbaarheid van Kaliningrad staat haaks op de bewering van de Russische staat dat het gebied een bolwerk en een belichaming van Russische vastberadenheid aan de Oostzee is. In werkelijkheid is het sterk afhankelijk van Moskou en kan het voor zijn economische ontwikkeling niet langer naar de buurlanden kijken.

Rusland omschrijft Kaliningrad als een ‘onzinkbaar vliegdekschip’, maar vanuit puur militair oogpunt is het gebied moeilijk te verdedigen. De verbinding over land is afhankelijk van de Suwałki-corridor – een 65 kilometer brede strook langs de Pools-Litouwse grens die Kaliningrad van Belarus en verderop het Russische ‘vasteland’ scheidt. Vanuit NAVO-perspectief vormt de Suwałki-corridor een enorm risico voor de Baltische staten en geldt zij als de grootste kwetsbaarheid van de alliantie op het land.

Het dubbele karakter van de Suwałki-corridor – gevaarlijk voor zowel Rusland als de NAVO – vat het dilemma van Kaliningrad voor Moskou treffend samen. Door de uitbreiding van de NAVO naar Oost-Europa en de Baltische staten kwam Kaliningrad binnen de perimeter van het bondgenootschap te liggen. Wat ooit een vooruitgeschoven Russische post was, veranderde daarmee in een kwetsbare enclave. Voor de Russen zou Kaliningrad uiteindelijk wel eens een ‘brug te ver’ kunnen blijken, dat alleen met een Russische versie van Operatie Market Garden verdedigd zou kunnen worden.

De situatie na 2022 heeft dit dilemma alleen maar kracht bijgezet. Polen en Litouwen behoren tot de meer toegewijde NAVO-leden, zowel qua defensie-uitgaven als politieke wil. Polen werkt aan een ambitieuze militaire versterking en uitbreiding van zijn defensieve infrastructuur langs de oostelijke en noordelijke grens. Litouwen bouwt een basis voor de huisvesting van NAVO-troepen uit Duitsland. In bredere zin worden de obstakels en vooraf gepositioneerde troepen langs de Baltische Defensielinie verder versterkt. In juni vond nog de oefening Gallant Boar plaats, waarbij Poolse, Litouwse en Franse troepen opereerden in de buurt van de Suwałki-corridor. Tegelijkertijd vormen de Russische strijdkrachten, die door de oorlog in Oekraïne zijn verzwakt, ondanks de toegenomen verbale agressie van Moskou in de regio een minder directe conventionele bedreiging dan in 2022. Dat neemt niet weg dat Moskou zijn lokale militaire capaciteiten blijft tonen, met regelmatige oefeningen van de Oostzeevloot en grondtroepen. In al deze militaire scenario’s blijft Belarus een joker. Zolang het regime van Loekasjenko zich aan Moskou blijft vastklampen, is een Russische opmars naar de Suwałki-corridor via Belarussisch grondgebied, met als doel een landverbinding met Kaliningrad te creëren, een realistisch scenario.

Op zee heeft de toetreding van Zweden en Finland tot de NAVO de Oostzee veranderd in een ‘NAVO-meer’. Dat heeft het strategische evenwicht veranderd. De zeeroutes naar Kaliningrad lopen nu door wateren die de NAVO-marines veel effectiever kunnen controleren dan tien jaar geleden. De haven van Baltiejsk, ooit een betrouwbare basis, is nu zeer kwetsbaar gelegen.

En er is nog een andere, langetermijnoverweging die zelden naar voren komt in tactische analyses van de regio: afgelegen garnizoensgebieden zijn duur. De militaire infrastructuur van Kaliningrad moet worden gefinancierd, bevoorraad en onderhouden via aanvoerlijnen die kostbaar en steeds kwetsbaarder zijn. Zolang de financiële positie van Rusland verder verslechtert onder het gecombineerde gewicht van de oorlogsuitgaven en structurele economische zwaktes – ondanks de tijdelijke impuls van hoge energieprijzen – stijgen de alternatieve kosten ('opportunity costs') van het in stand houden van Kaliningrad als militaire exclave. Hegemoniale machten gaan doorgaans van binnenuit ten onder, vaak onder het metaforische maar ook zeer reële gewicht van hun financiële lasten. Lees Gibbon over Rome, of Graves over het keizerlijke Engeland. Een zwakker wordend Rusland kan zijn gebieden in het Verre Oosten, die het midden negentiende eeuw op China veroverde, zijn recentere veroveringen in het verre westen en zijn aanspraak op de Krim niet eindeloos blijven subsidiëren.

Rijken in verval houden vast aan machtssymbolen, zelfs als de betekenis daarvan is uitgehold: Kaliningrad geeft Rusland de illusie dat het nog altijd macht kan uitoefenen zoals in het verleden

Rijken in verval houden vast aan de symbolen van hun macht, zelfs nadat de betekenis daarvan is uitgehold. Kaliningrad geeft Rusland de illusie dat het nog altijd macht kan projecteren zoals in het verleden, ondanks de economische, demografische en geopolitieke realiteiten, die stuk voor stuk iets anders vertellen. Als de vuistregel standhoudt, zal deze exclave zich vanzelf losmaken van haar zwakker wordende en afgelegen machthebber. Maar wat gebeurt er dan precies met het gebied?

Indammingspolitiek

Anders dan het Russische Verre Oosten, dat waarschijnlijk formeel of de facto weer door China zal worden ingelijfd, of de gebieden in de Noordelijke Kaukasus, die hun eigen weg zullen gaan, bestaat voor Kaliningrad geen natuurlijke bestemming. Het gebied zou kunnen worden verdeeld tussen Polen en Litouwen, maar dat zijn geen opkomende hegemoniale machten en zij zouden voor dezelfde uitdaging komen te staan als de Sovjet-Unie in 1945: het uit het niets creëren van een nieuwe gemeenschap. Duitsland is al helemaal geen optie. Misschien blijft Kaliningrad formeel verbonden met Rusland, maar wordt het grotendeels onafhankelijk, zoals Groenland verbonden is met Denemarken en andere kleinere gebieden relaties met hun voormalige koloniale machthebbers hebben behouden.

Ruslands mislukte invasie van Oekraïne heeft het proces van hegemoniale neergang versneld en Rusland verder uitgeput van middelen, manschappen en internationale geloofwaardigheid, terwijl het land geopolitiek rechtstreeks ondergeschikt is geraakt aan China. Als Rusland de Krim nog jarenlang onder controle weet te houden, zou dat een nieuwe definitie van een Pyrrusoverwinning verdienen: Rusland bloedt leeg in een poging een buitenpost te verdedigen die slechts iets groter is dan Kaliningrad en zich ongeveer even ver van het Russische kerngebied bevindt (over land gemeten, niet via de Krimbrug). De directe gevolgen voor Kaliningrad zijn vooralsnog onduidelijk, maar het uiteenvallen van een imperium voltrekt zich gedurgende decennia. Wanneer en hoe Kaliningrad een thuis vindt, of zijn eigen koers gaat varen, zal een van de meest onthullende stadia zijn van Ruslands imperiale terugtocht.

Westerse beleidsmakers doen er intussen het beste aan het proces dat al in volle gang is op verantwoorde wijze te managen, in plaats van ervan uit te gaan dat zij in staat zijn de loop van de geschiedenis te bepalen. Natuurlijk kan het risico op een militair conflict op korte termijn in Warschau of Vilnius niet worden genegeerd. Deze landen en de andere Baltische en NAVO-landen kunnen en moeten zich serieus voorbereiden op de verdediging van hun grondgebied, mocht Rusland ‘uithalen’ zoals het dat in Georgië, op de Krim en breder in Oekraïne heeft gedaan. Maar op de lange termijn zou een voorzichtige indammingspolitiek de kans op een onnodig conflict verkleinen, evenals het risico op een vergeefse poging van een hegemoniale match in verval om in te grijpen in de 'loop der geschiedenis'. Hoe langer Rusland Kaliningrad beschouwt als een gebied dat koste wat kost moet worden behouden, hoe groter de last wordt, en hoe sneller zijn uiteindelijke terugtrekking zal verlopen.

Dit artikel verscheen eerder in het Engels op Engelsberg Ideas.