Ondanks zijn grote afhankelijkheid van Rusland heeft Aleksandr Loekasjenko nog altijd bewegingsruimte ten opzichte van Vladimir Poetin. In dit overzichtsartikel beschrijft politicoloog Roman Chernikov voor Riddle Russia hoe Loekasjenko zich sinds 2022 heeft opgesteld jegens Rusland, en wat dat betekent voor zijn toekomst. 

Loekasjenko spreekt op verhitte toon zijn aanhangers toe op 16 augustus 2020 in Minsk, terwijl elders in de stad grote oppositiemenigten op de been zijn. Foto: Yauhen Yerchak / ANP / EPA

De Russische grootschalige inval in Oekraïne wordt terecht gezien als een reset van de post-Sovjetregio. Na februari 2022 hebben de meeste landen in de regio stappen gezet om zichzelf van Moskou te distantiëren. Daartegenover staan een paar landen die andere kansen zagen in de oorlog en juist een rol als Kremlin-satelliet hebben aangenomen.

Belarus is de vreemde eend in de bijt. Daar werd de zaak niet in 2022 maar al in 2020 beslecht, toen Aleksandr Loekasjenko een verkiezingscircus optuigde waarvan de uitslag werd betwist. De vraag is vooral: won Svjatlana Tsichanouskaja de verkiezingen al in de eerste ronde, of was haar voorsprong geconcentreerd in Minsk? Loekasjenko had niet de repressieve middelen om na het fiasco aan de macht te blijven, en dus wendde hij zich tot Moskou. Sindsdien is zijn loyaliteit aan Vladimir Poetin bijna alomvattend.

Alles wat volgde kwam voort uit die keuze, inclusief de Russische opmars richting Kyiv vanaf Belarussisch grondgebied in 2022. Loekasjenko’s handen waren simpelweg gebonden. Toch heeft Minsk in de jaren 2024 en 2025 weer wat bewegingsruimte teruggewonnen; tussen Rusland, China, de VS, Oekraïne en de Europese Unie. De binnenlandse crisis was inmiddels de kop ingedrukt door massale repressie en Donald Trump was teruggekeerd in het Witte Huis en toonde weinig interesse in mensenrechten.

De oorlog deed de val voor Loekasjenko dichtklappen

Voordat Russische troepen via Belarus Oekraïne binnenvielen was Loekasjenko in een politieke coma geraakt. 16 en 17 augustus, precies een week na de betwiste presidentsverkiezingen, waren de slechtste dagen van zijn carrière. De autoriteiten besloten in reactie op de protesten om loyalisten de straat op te sturen. Het was weinig overtuigend: kleine groepjes loyalisten vielen in het niet bij de enorme oppositiemenigte. Velen trokken de conclusie dat zijn presidentschap voorbij was, zelfs doorgewinterde loyalisten.

De meest kleinerende gebeurtenis was zijn bezoek aan tractorfabriek MZKT in Minsk. Arbeiders scandeerden eensgezind ‘Ga weg!’. Voor het eerst leek Loekasjenko zich te realiseren hoe precair zijn positie was geworden. Moskou begreep dit ook. De Russische buitenlandminister Sergej Lavrov woog zijn woorden en zei uiteindelijk iets dat door media onmiddellijk werd uitvergroot: ‘Dat betekent niet dat de verkiezingen ideaal waren. Natuurlijk waren ze dat niet. Daar is voldoende bewijs voor. De autoriteiten in Belarus onderkennen dat zelf ook en proberen in dialoog te komen met burgers die protesteren tegen wat zij zien als een schending van hun rechten.’

De impliciete boodschap was helder: er moest iets gedaan worden aan de ‘onvolkomenheden’, en Moskou verwachtte concrete stappen van Minsk: een hertelling in bepaalde kiesdistricten, bescheiden concessies (niet veel mensen herinneren zich dat Rusland na de protesten van 2011-2012 de regels voor het registreren van politieke partijen versoepelde), of zelfs een herziening van het politieke systeem. Loyalisten zagen de noodzaak van verandering, en Loekasjenko zelf ook. Aan de fabrieksarbeiders beloofde hij: ‘Kom, ga zitten, dan gaan we aan de slag met de grondwet en brengen we het in stemming in een referendum. [...] En ik zal mijn macht volgens de grondwet aan jullie overdragen. [...] Vanzelfsprekend zal ik ooit opzij stappen, over een jaar, of over twee jaar. Dat hangt van jullie af.’ Waarschijnlijk sprak hij niet alleen uit angst, of om de menigte te kalmeren. Hij begreep ook dat Moskou zijn machtspositie niet voor altijd zou verdedigen, zelfs al erkende het formeel de verkiezingsuitslag.

In Moskou is gesproken over de optie om Loekasjenko te vervangen door een geschiktere figuur, maar uiteindelijk overwon het scenario van de inertie

Moskou besprak ook een andere optie: Loekasjenko vervangen door een geschiktere figuur. Dat idee klonk het luidst in het economische blok van de Russische regering, bij Gazprom en bij Uralkali — die het nauwst met Loekasjenko moesten samenwerken. Uiteindelijk overwon het scenario van de inertie. Een nieuwe grondwet werd inderdaad besproken, in een gesloten werkgroep die geleid werd door de gratie verleende oppositiefiguur Joeri Voskresenski. Het was een demonstratieve exercitie die niet tot veranderingen in het landsbestuur leidde.

Het belangrijkste van de nieuwe grondwet was niet zozeer de inhoud, maar het moment waarop die in een referendum werd goedgekeurd: 27 februari 2022. Op dat moment vonden er zware gevechten plaats rond Kyiv, met Russische troepen die via Belarus waren binnengevallen. Toen de Belarussische defensieminister had aangekondigd dat Russische troepen zouden blijven na de Allied Resolve 2022-oefeningen (10-20 februari 2022), dachten zowel pro-regerings- als oppositie-experts dat Minsk simpelweg voorbereid wilde zijn op eventuele protesten rondom het referendum. De grootschalige invasie van Oekraïne die toen losbarstte verdrong alles naar de irrelevantie, inclusief de symbolische grondwetherziening van Belarus. Voor Loekasjenko was het een bevrijding. Gedurende 2022 spraken Moskou en Minsk hun onderlinge solidariteit uit in het licht van een gemeenschappelijke Westerse vijand. In dat kader was kritiek op de verkiezingen van twee jaar eerder niet gepast. Loekasjenko was de eerste buitenlandse leider die zich achter de Russische oorlog schaarde, en daarmee veegde hij alle ongemakkelijke vragen van tafel.

Tegen 2024 leefden onder de Russische loyalisten geen enkele vragen meer over of Loekasjenko wel opnieuw voor het presidentschap op zou moeten gaan. Minsk kon het zich zelfs permitteren Russische media onder druk te zetten toen die artikelen publiceerden of gasten uitnodigden die het Belarussische regime onwelgevallig waren. Sindsdien hebben Rusland en Belarus hun registers met tot extremist verklaarden proberen te combineren, zodat de twee autocratieën dezelfde vijanden delen. In juni 2026 stelde Gennadi Lepesjko, voorzitter van de vaste commissie voor nationale veiligheid in het Belarussische Huis van Afgevaardigden, dat een gezamenlijke lijst al in werking was getreden. Registers van extremistisch materiaal blijven vooralsnog gescheiden, anders hadden de Belarussische autoriteiten niet onlangs nog pagina’s van Aleksej Navalny hoeven toevoegen.

Tegenstrijdigheden rond de Uniestaat zijn niet verdwenen. De belofte uit 1996 om een gezamenlijke economische ruimte op te zetten, met een gemeenschappelijke belastinginrichting en munteenheid en gezamenlijke instituties, is nog altijd niet nagekomen, zelfs nadat Belarus de facto zijn soevereiniteit is kwijtgeraakt — in ieder geval vanuit militair oogpunt. Bij de viering van dertig jaar sinds het Verdrag over de Gemeenschap van Rusland en Belarus eerder dit jaar, zagen de beide regeringen zich genoodzaakt kleine verworvenheden tot grote proporties op te blazen, zoals de afschaffing van roamingkosten.

Beide zijden hebben ook gesproken over de ‘harmonisatie’ van wetgeving, maar discussies over supranationale organen zijn in Minsk resoluut afgehouden. Voor Loekasjenko is dit een pluspunt van zijn alliantie met Moskou: in tegenstelling tot EU-leden behoudt hij volledige onafhankelijkheid. Vooralsnog bestaat de ‘speciale relatie’ tussen Moskou en Minsk hoofdzakelijk uit zeer intensief persoonlijk contact tussen de twee leiders. Ze ontmoeten elkaar geregeld en brengen tegenwoordig zelfs twee dagen met elkaar door.

Stevige onderhandelingen in Moskou?

Het meest recente bezoek van Loekasjenko aan Moskou was opvallend omdat hij niet alleen met Poetin sprak, maar ook met de Russische premier Michail Misjoestin. Kort daarvoor had Loekasjenko al plaatsvervangend Russisch premier Denis Mantoerov ontvangen. Analist Artjom Sjrajbman stelde tegenover het Belarussische medium Zerkalo dat de serie ontmoetingen duidt op stevige onderhandelingen tussen Belarus en Rusland. Sjrajbman vermoedt dat het in het bijzonder gaat om samenwerking op militair-industrieel vlak, en specifiek in de micro-elektronicasector.

'Afgaande op het feit dat Loekasjenko persoonlijk met alle niveaus van de Russische regering moest overleggen, is dit een belangrijk, grootschalig nieuw project', aldus Sjrajbman.

De blik naar het Oosten van Minsk

De transformatie van Belarus tot een volledige satellietstaat van Rusland heeft natuurlijk gevolgen gehad voor het buitenlandbeleid en de economie. Beide zijn steeds nauwer met Rusland verwant geraakt, hoewel Loekasjenko dat niet wilde. In 2021 heeft hij het hele jaar geprobeerd om weer als zelfstandige politieke speler in gesprek te raken met EU-landen. Daarvoor zette hij zelfs barbaarse methoden in: hij stuurde stromen van irreguliere migranten naar de Poolse en Litouwse grens.

Dat was een berekende zet van de Belarussische autoriteiten en veiligheidsdiensten. Ze hadden al nieuwe vluchten opgezet van Irak naar Minsk — niet alleen vanuit Bagdad, maar ook vanuit Erbil, Basra en Suleimaniya. Migranten gebruikten ook andere routes, via Turkije en de VAE. Om een en ander in een stroomversnelling te brengen waren informatie-operaties en een netwerk van tussenpersonen nodig. Migranten vertelden journalisten later dat sociale media vol stonden met geruchten dat je via Belarus de EU kon bereiken. Dezelfde kanalen promootten reisbureaus die tickets regelden en ondersteuning boden bij visums. Later werd bekend dat staatsreisbureau Tsentrkurort vanuit Minsk het hele proces coördineerde. De irreguliere migranten hadden zelfs een Telegramkanaal waarin ze taxi’s naar een kamp in het bos bestelden.

Loekasjenko’s redenering was eenvoudig: Polen en Litouwen zouden zich realiseren dat ze wel met hem moesten gaan praten, en daarmee zouden ze ook zijn autoriteit moeten erkennen. Dat plan heeft nog altijd niet gewerkt. Afgezien van Hongarije en Slowakije, die beide Moskou goedgezind waren/zijn, heeft niemand in de EU de betrekkingen met hem hersteld. Het magere resultaat van de migrantencrisis was twee telefoontjes van Angela Merkel. Zelfs zij erkende hem niet als legitieme president: het persbericht verwees naar haar gesprekspartner als ‘Herr Lukaschenko’.

Europeanen probeerden zaken te doen met Poetin, die destijds de meer rationele senior partner in Minsk leek te zijn. Moskou wilde zich niet al te veel in het proces mengen, en Poetin adviseerde de Europeanen om direct met Minsk contact te leggen. Dat kwam Loekasjenko goed uit. De Russische veiligheidsdiensten wisten blijkbaar van de operatie om een migratiecrisis uit te lokken, maar namen er zelf niet direct aan deel. Sancties tegen Aeroflot, die in november 2021 door de EU werden besproken, kwamen er niet wegens gebrek aan bewijs. Het uitstel was van korte duur: meteen na de grootschalige invasie van Oekraïne werden alle Russische maatschappijen geweerd uit het EU-luchtruim.

Het hedendaagse Belarus is actief bezig zijn diplomatieke koers te veranderen van West naar Oost. Op 1 september sloot het land zijn ambassade in Finland en opende het juist een diplomatieke missie in Noord-Korea, waarmee het nu ook onderhandelt over visumvrij reizen. Het bredere proces begon bijna een jaar voor de Russische grootschalige inval in Oekraïne. De opening van nieuwe diplomatieke missies had voorbereiding nodig en volgde later. Na 2022 heeft Belarus onderling ambassades geopend met Zimbabwe, waar Loekasjenko zelf naartoe reisde om landbouwmachines te verkopen, en hetzelfde wordt nu voorbereid met Myanmar. Het consulaire netwerk wordt ook uitgebreid. Nieuwe vertegenwoordigingen zijn al geopend in Mumbai, Ho Chi Minh-stad en Hong Kong.

Loekasjenko wordt enthousiast onthaald bij zijn staatsbezoek aan Zimbabwe. Foto: President van de Republiek Belarus

De grootste diplomatieke vertegenwoordiging is te vinden in Rusland. Kantoren van de Belarussische ambassade in Sint-Petersburg, Kaliningrad, Rostov aan de Don, Nizjni Novgorod, Kazan, Oefa, Jekaterinenburg en Vladivostok zijn omgevormd tot consulaten-generaal. Hetzelfde staat te gebeuren in Krasnojarsk en Novosibirsk. Nieuwe ambassadekantoren zijn geopend Krasnodar en Voronezj. Kantoren van de Russische ambassade worden dit jaar verwacht in Vitebsk, Mogiljov en Gomel, als aanvulling op de consulaten-generaal in Brest en Grodno.

Het aandeel van Rusland in de totale handel van Belarus steeg tussen 2020 en 2025 van 41 naar 60 procent en de handel van Belarus met China verdubbelde bijna

Dit alles komt grotendeels overeen met de economische prioriteiten van Minsk. Handel tussen Rusland en Belarus had een waarde van 38 miljard dollar in 2021; in 2025 ging het om 51,9 miljard, en volgens sommige schattingen zelfs 55 miljard. Het aandeel van Rusland in de totale handel van Belarus steeg van 41-45 procent in 2020/2021 tot 60 procent in 2025. De handel met China verdubbelde bijna, van 4,6 miljard dollar in 2020 naar 8,86 miljard in 2025. Handel met de EU bleef ongeveer 8 miljard dollar.

Een ander voorbeeld van het overnemen van Russische praktijken is de rekrutering van migranten uit Pakistan en Oezbekistan door Minsk. Het gaat om een georganiseerde vorm van immigratie die Russische functionarissen al lang bepleitten.

‘Oostenrijk zonder de Anschluss’

Een van de paradoxen van Belarussische diplomatie is altijd geweest dat het intimidatie en irrationaliteit (Nixons Madman-theorie) op het ene onderwerp weet te combineren met kalmte en pragmatisme op een ander onderwerp. Die aanpak heeft 2022 overleefd.

Raketaanvallen op Oekraïne vanaf Belarussisch grondgebied zijn aan het einde van 2022 gestopt. In 2023 zijn de Russische vliegtuigen die die aanvallen uitvoerden weggehaald van Belarussische luchthavens. Daarna waren de relaisstations die Volodymyr Zelensky onlangs ter sprake bracht zo ongeveer de enige overgebleven vorm van assistentie aan het Russische leger. En ook die lijken nu te zijn verdwenen.

Aan de andere kant reageerde Loekasjenko enthousiast op de wens van Moskou om de nieuwe Oresjnik-raketten en tactische kernwapens in Belarus te stationeren. Hij presenteerde dat zelfs als zijn eigen voorstellen, alsof hijzelf zou kunnen bepalen wanneer deze wapens worden ingezet. In hoeverre dat het geval is voor de Oresjnik is moeilijk te achterhalen. In het geval van kernwapens is het in ieder geval volledig uitgesloten. In maart sprak de Belarussische leider nog over de aankoop van een raketsysteem uit Rusland, en Moskou sprak dat niet tegen.

Loekasjenko wisselt dreigementen af met pacifistische retoriek en weet handig de emoties te bespelen. Hij ontkent geruchten dat Belarussische troepen zich vroeg of laat zullen mengen in de oorlog tegen Oekraïne of in een oorlog tegen de Baltische staten, en hij houdt een humanitaire corridor voor Oekraïners in stand op zijn grondgebied (via welke Oekraïners vanuit Rusland kunnen terugkeren naar Oekraïne, maar niet in Belarus kunnen blijven).

Zelfs na 2022 is hij trouw gebleven aan een principe dat hij heeft gehanteerd sinds hij aan de macht is: hij sluit nooit uit eigen beweging grenzen. En dus bezochten in 2026 tot nu toe 160.000 EU-burgers Belarus, ondanks de zo goed als bevroren betrekkingen tussen beide. Een blik op de cijfers over meerdere jaren roept enige scepsis op. De Belarussische douane telt waarschijnlijk het aantal inreizen, in plaats van mensen, waarvan sommigen frequent heen en weer pendelen voor goedkope benzine.

Loekasjenko begon al in 2017 te experimenteren met het unilateraal toestaan van visumvrij reizen voor Westerse burgers. Hij stond burgers van 80 landen toe, waaronder de hele EU, de VS, Canada en Japan, om zonder visum naar Belarus te komen, op voorwaarde dat zij in- en uitreisden via de luchthaven van Minsk. Het besluit leidde tot een relletje met Moskou: de FSB zette zelfs een grenszone op die daarvoor nooit had bestaan. Minsk liet het idee niet vallen en breidde de visumvrije verblijven in 2018 uit tot 30 dagen. De echte doorbraak kwam na de grootschalige oorlog in Oekraïne. In april 2022 opende Belarus zijn landsgrens voor burgers van Letland en Litouwen, in juli 2022 voor Polen en in juli 2024 voor burgers van nog eens 35 Europese landen. Inwoners van Litouwen, Polen en Letland kregen nog een toegift: zij mogen 90 dagen blijven, in plaats van 30.

Zulke onverwacht eenvoudige inreisprocedures zijn voor Loekasjenko een sterk propaganda-argument: niet hij, maar de autoriteiten in buurlanden zijn het probleem. Hij, daarentegen, zorgt ervoor dat Litouwers en Polen hun tanden veel goedkoper kunnen laten behandelen dan in eigen land. Daarnaast brengt het een significante stroom aan harde valuta binnen.

Ook daar zit een paradox. Burgers van de VS hebben sinds 2021 een visum nodig voor Belarus, ondanks dat Washington Loekasjenko nadrukkelijk meer tegemoet komt sinds de terugkeer van Donald Trump in het Witte Huis. De Amerikaanse en Belarussische leiders hebben zelfs telefonisch met elkaar gesproken, en dit keer werd Loekasjenko aangesproken als ‘hooggeachte president’. Trump heeft ook een aantal sancties tegen Belarus opgeheven, naar aanleiding van twee golven van vrijlating van gevangenen. Dat werd toegeschreven aan Loekasjenko’s politieke sluwheid en het enthousiasme van John Coale, de diplomaat die door Trump op Belarus is gezet. Een recent interview met de voormalige Amerikaanse speciaal gezant voor Oekraïne Keith Kellogg wijst op een andere onderliggende redenering vanuit Amerikaans diplomatiek oogpunt: ‘Het hoofddoel van de gesprekken met Loekasjenko was het openen van andere communicatiekanalen. Want we weten dat Loekasjenko met Poetin praat’, aldus Kellogg.

Poetin en Loekasjenko zijn van rol verwisseld: vijf jaar geleden leek Poetin de rationele partner in het koppel Moskou-Minsk, nu is dat andersom

Het laat zien dat Poetin en Loekasjenko van rol zijn verwisseld. Vijf jaar geleden was het Westen ervan overtuigd dat Poetin de meer rationele partner was in het koppel Moskou-Minsk. Nu is het andersom: om een boodschap bij Poetin te krijgen, moet je met Loekasjenko spreken. De Belarussische leider geniet zichtbaar van zijn rol. Sommigen vergelijken het met de positie van Oostenrijk in de Tweede Wereldoorlog. Een significant deel van de bevolking van Oostenrijk steunde de Anschluss bij het Derde Rijk. Na de aanval op de Sovjet-Unie werden Oostenrijkers in groten getale opgeroepen voor de Wehrmacht. Toch wordt Wenen over het algemeen niet beschuldigd van medeplichtigheid aan de agressie van de nazi’s; het wordt eerder gezien als ‘het eerste slachtoffer van het nazisme’.

Belarus wordt praktisch altijd geassocieerd met Moskou, maar toch worden de twee nog altijd verschillend behandeld. Belarus is bijvoorbeeld nooit helemaal afgesneden van Visa en Mastercard. Loekasjenko kan nog altijd opvoeren dat hij zich alleen maar heeft aangepast aan Poetin en alles heeft gedaan om soevereiniteit te behouden. Daarin is hij redelijk geslaagd. Er zijn geen supranationale instituties van de grond gekomen tussen beide hoofdsteden. En dat betekent dat als de Belarussische leider zijn Russische tegenhanger overleeft, hij zijn bewegingsruimte behoudt.

Dit artikel verscheen eerder op Riddle Russia.