Netflix kocht onlangs de twee nieuwste seizoenen van de Russische animatieserie Masha en de Beer aan. In het Verenigd Koninkrijk leidde dit al tot parlementaire vragen: de serie zou een vorm van propaganda zijn. Cultuurcriticus Andrej Archangelski ontleedt de serie, die ook in Nederland te zien is, en beoordeelt of de ophef terecht is.
Masha en de Beer. Screenshot: Kinoafisja
Begin juli kocht Netflix twee nieuwe seizoenen van de Russische animatieserie Masha en de Beer. Ook in Nederland is de serie te bekijken. Inmiddels biedt Netflix de serie, die gaat over een hyperactief meisje en een gepensioneerde circusbeer, al elf jaar aan. Masha en de Beer is een van de populairste kinderseries ter wereld en wordt sinds 2009 uitgezonden. De serie is in 130 landen te zien en de officiële YouTube-kanalen van Masha en de Beer hebben bij elkaar meer dan 230 miljoen abonnees. Ook is er een complete industrie voortgekomen op basis van het tv-programma: er wordt verdiend aan onder meer spin-offs en merchandise. Onderzoeksbureau Parrot Analytics plaatst de serie regelmatig in de top vijf van populairste kindershows ter wereld, tussen giganten als de Amerikaanse SpongeBob SquarePants en de Britse Peppa Pig.
Na het begin van de Russische oorlog tegen Oekraïne hebben Europese experts, politici en beleidsmakers de serie herhaaldelijk bekritiseerd. Begin juli schreef een groep Britse parlementariërs een open brief aan de Britse minister van Cultuur, Lisa Nandy, met het nadrukkelijke verzoek om Masha en de Beer van streamingdiensten te verwijderen. Zij beschouwen de serie als een voorbeeld van soft power waarmee Rusland invloed probeert uit te oefenen op een westers publiek.
Masha en de Beer maakt de tongen los
Ook in de media leidde de ophef rond Masha en de Beer tot een stevig debat. Journalist Darija Mychajlenko van het Oekraïense United24 somt op wat er allemaal mis is met de serie. De Russisch-Amerikaanse schrijver Dan Storyev vindt het maar een storm in een glas water, schrijft hij in zijn opinieartikel 'De ondraaglijke trivialiteit van het cancellen van Masha en de Beer' in The Moscow Times. In The Spectator verdedigt historicus en Ruslandkenner Mark Galeotti de serie in reactie op de brief van Britse parlementariërs.
Hun oproep kreeg steun van collega's uit Finland, Estland en Litouwen. De Estse minister van Buitenlandse Zaken, Margus Tsahkna, schreef op X: ‘Rusland voert niet alleen oorlog met raketten, maar ook met verhalen. Masha en de Beer maakt deel uit van de soft power van het Kremlin, waarmee militaristische beelden worden verweven in kinderamusement…"
Als voorbeeld noemt Tsahkna de aflevering Verboden te betreden! (2010), waarin Masha een pet draagt die lijkt op die van medewerkers van de stalinistische geheime dienst, de NKVD. Voor veel volkeren, met inbegrip van de Esten, roept de symboliek van de NKVD herinneringen op van bezetting en deportaties, schrijft Tsahkna. Animatiestudio Animaccord, die de serie produceert, verwerpt de beschuldigingen van propaganda.
Strijd tegen amusement?
Dat sinds het begin van de oorlog Russische propaganda geweerd wordt, spreekt voor zich. Maar wat te doen met de enorme hoeveelheid entertainment die de afgelopen 25 jaar in Rusland is geproduceerd? Is die onderdeel van deze propaganda, of is die neutraal? Die vraag is lastiger te beantwoorden dan je zou vermoeden, en leidt tot veel verwarring.
In 2024 werd het nummer Sigma Boy van de Russische schoolmeisjes Svetlana Tsjertisjtsjeva en Maria Jankovskaja een enorme hit op sociale media. Europarlementariër Nela Riehl, een voormalig docente uit Hamburg, stelde dat het lied onder Europese tieners ‘patriarchale en pro-Russische’ opvattingen propageert. Dat is echter moeilijk hard te maken: net als in het geval van Masha en de Beer gaat het om heel simpele, zelfs primitieve teksten en verhaallijnen. Dat politici met een ernstig gezicht kinderliedjes of animatiefilms bekritiseren, zorgt voor lachwekkende taferelen. Russische propaganda maakt daar dankbaar gebruik van om het Westen te beschuldigen van ‘russofobie’.
Is entertainment uit Rusland neutraal, of draagt het sporen van propaganda met zich mee?
De ontstaansgeschiedenis van Masha en de Beer is typerend voor het Russische bedrijfsleven ten tijde van de zogenoemde ‘Medvedev-dooi’ – de korte periode tussen 2008 en 2012 waarin Dmitri Medvedev president was. In die jaren werd ingezet op liberalisering van het bedrijfsleven.
Masha met een pet die sprekend lijkt op die van de NKVD, de geheime dienst van het stalinistische tijdperk. Screenshot: Fandom
Het begon met een succesvolle start-up, zonder betrokkenheid van de staat. Dat de serie een particulier initiatief was, weerhield de Russische staat er later echter niet van zich het succes toe te eigenen.
Overheidsfunctionarissen spraken over de serie als een ‘overwinning van Rusland’ en noemden de serie zelf een vorm van soft power in de wereld. Volgens geruchten leidde dat tot een conflict tussen de makers van de serie. Oleg Koezovkov de drijvende kracht achter de serie, heeft zich sinds 2022 nooit publiekelijk tegen de oorlog uitgesproken. Toch is het hoofdkantoor van Animaccord om juridische redenen verhuisd naar Cyprus. Een andere sleutelfiguur achter de serie, Dmitri Lovejko, algemeen directeur van Animaccord, bleef in Rusland en leidt nog altijd het Moskouse kantoor van de studio. Na 2022 viel de tot dan toe uniforme structuur van het merk Masha en de Beer daarmee uiteen in twee kampen: het zakelijke productiebedrijf aan de ene kant, de oorspronkelijke bedenker van het concept aan de andere kant.
In 2025 verschenen op sociale media berichten dat Masha en de Beer uit Rusland zou vertrekken. Vrijwel onmiddellijk sprak Lovejko die berichten tegen via het staatspersbureau (!) TASS: ‘Ons kantoor in Moskou sluit niet. De serie blijft absoluut in Rusland.’ Tussen 2022 en 2024 verschenen in Rusland ook vier speelfilms gebaseerd op Masha en de Beer.
Business as usual?
Natuurlijk zijn de mensen achter Masha en de Beer geen propagandisten. En natuurlijk zijn zij tegen de oorlog: westerse sancties raken ten slotte het Russische bedrijfsleven. Tegelijkertijd houden zakenlui zich over het algemeen aan de spelregels zoals die zijn geschreven in Poetins Rusland: formele loyaliteit aan de staat en mondje dicht over de oorlog. Dat is de karakteristieke houding van het Russische bedrijfsleven: neutraliteit.
Als de makers na het begin van de oorlog simpelweg hadden geweigerd de serie nog uit te zenden in Rusland, zou dat voor miljoenen ouders een krachtig anti-oorlogssignaal zijn geweest. Maar de makers doen niet aan politiek en spreken zich niet uit.
‘Es gibt kein richtiges Leben im falschen’
Waar draait dit dan allemaal om? Poetin’s regime maakt zelfs succesvolle internationale merken met Russische wortels kapot, in naam van agressieve utopieën. Maar de casus toont ook aan dat het onmogelijk is om je afzijdig van politiek te houden wanneer je zaken doet. Je kunt niet ‘neutraal’ blijven wanneer je land een agressieoorlog voert. De Duitse filosoof Theodor W. Adorno schreef in Minima Moralia (1951): ‘Es gibt kein richtiges Leben im falschen.’ Dat citaat is ook hier van toepassing.
De setting van Masha en de Beer
Om de vraag te beantwoorden of deze serie propaganda is, moeten we ons niet blindstaren op details, maar juist kijken naar de esthetiek en ethiek van de serie als geheel. In wat voor wereld leven de personages in de serie?
De doelgroep bestaat uit kinderen van twee tot zeven jaar. Tegelijkertijd bevat de serie, zoals vermeld in de shownotes, ook ‘humor voor volwassenen’, in de vorm van verwijzingen naar hun Sovjetjeugd. Wie in de USSR is opgegroeid, zal inderdaad veel herkennen.
Stoomlocomotieven en vliegtuigen met rode sterren. In het huis van de Beer zijn de meeste alledaagse zaken van Sovjetmakelij: de brievenbus, het meubilair, de koelkast, de waterkoker, de televisie, de typemachine, de draaischijftelefoon, en hockeysticks omwikkeld met ducttape. De Beer doet zijn ochtendgymnastiek op de klanken van de pianomuziek die in de Sovjet-Unie op de radio klonk. Zelfs zijn eau de cologne zit in een blauwe glazen verstuiver, de parfumflesjes zoals ze in de jaren zeventig in de Sovjet-Unie werden geproduceerd.
Laten we er voor het gemak vanuit gaan dat de Beer een ‘Sovjetgepensioneerde’ is, die vroeger optrad in het circus. Het meisje, Masha, zou dan logischerwijs een exponent moeten zijn van een heel ander tijdperk; de serie verscheen immers in 2009. Toch gedraagt ook Masha zich als een Sovjetkind. Ze herhaalt citaten en spreekwoorden uit de jaren vijftig tot zeventig en zingt Sovjetliedjes. Bijvoorbeeld in de eerder genoemde aflevering Verboden te betreden!, waarin Masha het lied Drie tankchauffeurs uit de Sovjetfilm Tractorbestuurders (‘Traktoristy’, 1939) zingt [in de Nederlandse aflevering vertaald als 'Dapper voorwaarts, kameraden', red.].
Als Masha dus een Sovjetlied uit 1939 (!) zingt, hoe oud is zij dan eigenlijk? En in welk tijdperk speelt dit alles zich af? Die vragen dringen zich onvermijdelijk op. Juist dat maakt de serie zo verwarrend: de serie wekt de indruk dat de Sovjettijd tot op de dag van vandaag voortduurt. De wereld van Masha en de Beer zit vast in een eindeloos verleden. En dat is geen toeval. De personages in de nieuwe versie van de Russische animatieserie Tsjeboerasjka (2020) leven bijvoorbeeld in precies zo'n merkwaardige wereld, omringd door hetzelfde Sovjetmeubilair, dezelfde koelkast en dezelfde televisie.
Al deze personages leven in een Sovjetcontinuüm. Gedurende twintig jaar heeft de Russische filmindustrie, ook in kinderfilms, meegewerkt aan de opbouw van deze utopie, om zo loyaliteit aan Poetin te tonen, wiens jeugd zich afspeelde in de jaren vijftig en zestig. Over dit fenomeen schrijf ik in mijn boek Het land dat besloot niet te zijn (Страна, решившая не быть, 2025).
Uiteindelijk heeft deze door de staat gevoede sfeer van ressentiment mede bijgedragen aan de agressie tegen Oekraïne
In het Rusland van Poetin groeide nostalgie naar de Sovjet-Unie uit tot de dominante culturele stroming. In plaats van de Sovjetgeschiedenis kritisch te evalueren en de misdaden van het stalinisme, waardoor miljoenen mensen omkwamen, onder ogen te zien, heeft Poetins Rusland zichzelf en de buitenwereld twintig jaar lang voorgehouden dat dit ‘de beste tijd’ was. Tegelijkertijd negeerde de officiële cultuur moderniteit. Ook de makers van Masha en de Beer houden zich aan deze spelregels. Uiteindelijk heeft deze door de staat gevoede sfeer van ressentiment mede bijgedragen aan de agressie tegen Oekraïne.
Tot slot nog een kleine psychologische observatie: de hoofdmoot van het plot in Masha en de Beer is het agressieve gedrag van de hoofdpersoon, dat de andere personages maar hebben te accepteren als ‘normaal’. Dat egoïsme, de behoefte om te domineren en het negeren van anderen, zijn ook de norm in de massacultuur onder Poetin. Zo bezien is deze serie perfect studiemateriaal voor psychologen die zich bezighouden met de trauma’s van het Sovjet-totalitarisme. Maar dat is slechts de mening van ondergetekende.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
