De Russische bezetting en mogelijke Oekraïense bevrijding worden vaak besproken als iets abstracts. Maar voor mensen uit de bezette gebieden heeft het hele concrete gevolgen: zolang ze onder Rusland leven, is het gewone leven onmogelijk. Journalist Dinara Khalilova tekent de verhalen op van mensen die zijn gevlucht van de Russische bezettting.

Vrouwen lopen langs verwoeste huizen in de door Rusland bezette Oekraïense stad Marioepol, in 2025. Foto: ANP / Olga Maltseva / AFP

Dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd door The Kyiv Independent en kwam tot stand in samenwerking met The Reckoning Project, een internationaal team van journalisten en juristen dat oorlogsmisdaden documenteert, openbaar maakt en juridisch onderbouwt. Sommige namen zijn veranderd om de identiteit van de personen in dit verhaal te beschermen.

Na meer dan twee jaar als journalist verslag te doen van de oorlog in mijn land, werkte ik enkele maanden voor The Reckoning Project, waar ik getuigenissen over vermoedelijke oorlogsmisdaden vastlegde. Ik richtte me op gedwongen verplaatsing, deportatie en het dagelijks leven onder bezetting. Ik sprak met mensen die onder Russisch bestuur hadden geleefd, van de annexatie van de Krim in 2014 tot de inname van delen van de regio’s Cherson en Charkiv in 2022.

Velen verloren geliefden, hun huis en alles wat ze hadden. Ze ervoeren illegale detentie, gedwongen overplaatsingen, hardhandige behandeling en immense psychologische druk. Maar na deze gesprekken blijf ik denken aan een van de meest over het hoofd geziene en, naar mijn idee, meest wrede gevolgen van bezetting: ze ontneemt mensen het recht om te kiezen wie ze zijn en hoe ze hun leven leiden.

Buitenstaanders vinden het vaak moeilijk om de Russische bezetting in Oekraïne te begrijpen. Van een afstand kan bezetting lijken op een tijdelijke militaire gebeurtenis: checkpoints, soldaten, vlaggen die worden vervangen door andere vlaggen. Maar in de praktijk is bezetting de systematische ondermijning van menselijke zelfbeschikking.

Voor buitenstaanders is de Russische bezetting moeilijk te begrijpen

Alledaagse beslissingen zijn niet langer de jouwe: in welke taal je kind onderwijs krijgt, welk paspoort je hebt, welk nieuws je mag lezen, of je medische zorg krijgt, of je je eigendom mag houden, of je kind bij je mag blijven. Onder bezetting is je leven niet meer van jou.

‘Het voelt alsof je gewoon vastzit – alsof je geen adem kunt halen, alsof je van alle communicatie wordt afgesneden, van alles eigenlijk,’ zo beschrijft Viktoriia, een vrouw van middelbare leeftijd uit de regio Cherson, haar ervaring met de Russische bezetting. ‘Ze nemen alles van je af, letterlijk alles wat je hebt.’

Haar stad werd al op de eerste dag van de grootschalige invasie ingenomen. Ze stond uren in de rij voor brood en zag hoe Russische soldaten haar huis doorzochten, datzelfde deden bij de huizen van haar buren, en het bedrijf waar ze werkte overnamen. Vrienden vertelden haar over geliefden die zonder duidelijke reden werden opgesloten en mishandeld, of die zomaar van straat verdwenen.

Onder bezetting wordt de dagelijkse realiteit beheerst door angst. En angst tast vertrouwen aan. Sommige mensen kiezen ervoor samen te werken met de Russische troepen en buren aan te geven van wie ze denken dat ze Oekraïne steunen of banden hebben met het Oekraïense leger. Omdat niemand weet waar het gevaar vandaan kan komen, trekken mensen zich terug en gaan ze iedereen om hen heen verdenken. Het voelt alsof nergens, en niemand, veilig is.

‘Je doet de meerderheid na, omdat je nooit weet welke van je volgende handelingen een reactie kan uitlokken die je niet wilt – terwijl je alleen maar normaal probeert te leven, probeert te bestaan,’ zegt Vadym uit de Krim, die dertien was toen Rusland het schiereiland annexeerde.

Kinderen leven onder bezetting

Angst, wantrouwen en verwarring maken het makkelijker om mensen een nieuwe versie van de werkelijkheid op te leggen. Het onderwijssysteem wordt daar vaak voor gebruikt, vanaf de jongste leerlingen.

In bezette gebieden zijn scholen niet meer alleen plekken om te leren. Ze worden instrumenten van politieke controle. De Oekraïense taal en geschiedenis worden geschrapt of tot een minimum beperkt. Kinderen worden gedwongen het Russische volkslied te zingen, een herschreven versie van de geschiedenis te leren en deel te nemen aan sterk gemilitariseerd ‘patriottisch onderwijs’.

Naar verluidt houden sommige ouders hun kinderen thuis om indoctrinatie te voorkomen en zetten ze in het geheim hun Oekraïens onderwijs voort – met het risico op straf, en zelfs het verlies van de voogdij over hun kind.

Als je een kind kunt dwingen op te groeien onder een andere vlag, een andere taal te spreken, een andere versie van de geschiedenis te leren, dan probeer je uiteindelijk het hele bestaan uit te wissen van de natie die je hebt bezet. De deportatie en gedwongen overplaatsing van Oekraïense kinderen naar Rusland laat deze logica in haar meest extreme vorm zien.

In bezette gebieden worden scholen woinstrumenten van politieke controle

Maksym is een van de ongeveer 20.000 Oekraïense kinderen die sinds de invasie van 2022 door Russische troepen gedwongen overgeplaatst zijn, volgens de staatsdatabase Children of War. Hij is wees en heeft een leerstoornis. Maksym was zeventien toen Russische troepen zijn woonplaats bezetten. Kort daarna schakelde zijn opleiding over op online onderwijs, en moest hij zijn studentenverblijf verlaten.

Op een dag spraken Russische soldaten hem aan in een lokale winkel en vertelden hem dat er een ‘evacuatie’ gaande was wegens de aanhoudende gevechten. Maksym en zijn oudere broer werden op een bus gezet richting een zogenoemd ‘recreatiekamp’ in Rusland, en bij aankomst van elkaar gescheiden. Zijn wettelijke voogd, Ihor Serdjoek – tevens directeur van zijn school – hoorde pas van de overplaatsing toen Maksym hem vanuit het kamp belde.

Maksym smeekte om naar huis gebracht te worden, doodsbang door dreigementen van het kamppersoneel dat hij op zijn achttiende verjaardag zou worden gemobiliseerd voor het Russische leger. Maar Serdjoek, die eerder gevangen had gezeten in het bezette Nova Kachovka omdat hij weigerde met de bezettingsautoriteiten samen te werken, was al naar het buitenland gevlucht. Hij vreesde gearresteerd te worden als hij de grens met Rusland zou oversteken.

Serdjoek zocht daarom contact met de VN en de Oekraïense politie, maar slaagde er niet in om Maksyms terugkeer te bewerkstelligen. De jongen bleef in Rusland. Binnen een jaar stopte hij met school en nam hij het Russische staatsburgerschap aan.

Geen keuzevrijheid

In bezette gebieden krijgen mensen vaak keuzes voorgelegd die in werkelijkheid geen keuzes zijn. Neem een Russisch paspoort, of verlies je broodwinning. Stuur je kind naar een Russische school, of riskeer straf. Werk mee, of verdwijn in detentie. Verlaat je huis voorgoed, of blijf en overleef onder regels die zijn ontworpen om je identiteit uit te wissen.

Misschien wel het meest verwoestende, psychologisch gezien, is dat bezetting mensen voortdurend dwingt tot morele compromissen. Niet altijd omdat ze geen principes hebben, maar omdat zelfs overleven een politieke kwestie wordt.

De eerdergenoemde Viktoriia vertelt dat sommige van haar voormalige collega’s in de regio Cherson in eerste instantie weigerden om onder het bezettingsbestuur te werken. Maar toen de bezetting zich verder verankerde en de salarissen vanuit Kyiv stopten, accepteerden ze banen bij het door Rusland ingestelde bestuur.

Viktoriia kampte ook met financiële problemen, maar haar familie kwam rond op de pensioenen van haar erg zieke schoonouders. De zorg voor hen was de belangrijkste reden waarom ze bleven. Zodra haar schoonouders overleden, vertrok Viktoriia met haar man.

Bezetting dwingt mensen voortdurend tot morele compromissen

Simplistische oordelen van buitenstaanders over mensen die onder bezetting leven, voelen voor Oekraïners die zijn ontsnapt vaak diep onrechtvaardig aan. Vanaf een veilige afstand is het makkelijk om te zeggen: ‘Waarom bleven ze niet om te verzetten?’ of ‘Waarom vertrokken ze niet eerder? Dat moet betekenen dat ze pro-Russisch zijn.’ Zo eenvoudig is het niet.

Serdjoek zat twee weken vast in het bezette Nova Kachovka nadat hij had geweigerd om de opleiding die hij leidde over te schakelen op het Russische curriculum. In dezelfde gevangenis zat een jonge man die door de bezettingstroepen brutaal was mishandeld omdat hij een granaat naar militair personeel had gegooid – al raakte daarbij niemand gewond – en een vrouw die had geweigerd om het haar van een Russische soldaat te knippen. Serdjoek werd alleen vrijgelaten nadat hij had toegezegd om het Russische staatsburgerschap aan te vragen. Dat deed hij, maar daarna vluchtte hij meteen naar het buitenland.

‘Als je het niet met hen eens bent (de Russische troepen), ga je gewoon dood in de gevangenis – zo simpel is het… Of je vertrekt, of je rot hier weg, of ze zorgen ervoor dat je hier wegrot. Want zo kun je niet lang leven,’ zegt Serdjoek, op de vraag of hij echt de keuze had om te blijven of te vertrekken.

Weg uit de bezetting

Voor wie probeert te ontsnappen aan de bezetting, is de reis naar buiten lang, ingewikkeld en vaak gevaarlijk. Sinds eind 2022 loopt de enige realistische ontsnappingsroute via Rusland. Een ticket bij een particuliere vervoerder kan een paar honderd dollar kosten, en de capaciteit van vrijwillige evacuaties is beperkt. Reizigers passeren meerdere checkpoints waar Russische troepen mensen ondervragen en soms op verzonnen beschuldigingen vasthouden.

Serdjoek herinnert zich dat er bij de oversteek van de bezette regio Cherson naar de Krim 500 tot 800 mensen stonden, die urenlang in de hitte moesten wachten op controle door grenswachten. De enige verkoeling was een emmer water in de buurt.

‘Vlak voor je ogen keren ze iemands koffer binnenstebuiten en trappen ze de inhoud overhoop. Jongere mannen worden meegenomen – waarheen, weet niemand. Soms komen soldaten gewoon mensen weghalen,’ zegt hij.

Wie het redt en naar veilig gebied weet te komen moet daarna omgaan met het trauma van de bezetting en helemaal opnieuw beginnen. Hun huis en hun oude leven zijn weg. Sommigen zijn geliefden verloren, en velen zijn hun gemeenschappen kwijt, die nu over de hele wereld zijn verspreid. Het is bijna onmogelijk om plannen te maken voor de toekomst, vanwege de voortdurende angst om alles opnieuw te verliezen. Migratie voelt tijdelijk aan, maar niemand kan beloven dat je ooit naar huis zult kunnen terugkeren.

Wie ontsnapt, moet daarna omgaan met het trauma van de bezetting

‘In mijn 35 jaar heb ik al alles gezien. Wat voor toekomstplannen kun je dan nog maken?’ zegt Maryna, uit een dorp in de regio Charkiv nabij de Russische grens, dat binnen enkele uren na het begin van de grootschalige invasie werd bezet.

Toen Russische soldaten ontdekten dat haar moeder in het Oekraïense leger diende, ontvoerden ze Maryna en hielden ze haar dagenlang vast in een volledig donkere ruimte, met een lege fles die moest dienen als toilet. Tijdens de ondervragingen dreigden de soldaten: ‘Als je ons niet vertelt wat we willen weten, snijden we je vingers eraf. Als je probeert te vluchten, schieten we je neer.’

Maryna ontsnapte uiteindelijk en woont nu in Letland. Haar relatie met haar familie is verslechterd, en ze wil niet terugkeren naar Oekraïne. Ze hoopt dat de tijdelijke bescherming voor Oekraïense vluchtelingen wordt verlengd, zodat ze haar leven niet opnieuw ergens anders hoeft op te bouwen. Ze zegt dat het haar enorm veel stress geeft om wat dan ook te plannen.

Bevrijding gaat niet alleen over het terugwinnen van land. Het gaat over het herstel van het vermogen om als mens te leven, met controle over je eigen bestaan. Het betekent vrij kunnen reizen, openlijk kunnen spreken, je kinderen kunnen opvoeden volgens je eigen waarden, en je eigen toekomst kunnen kiezen.

Over vrijheid wordt vaak in abstracte, geopolitieke termen gesproken. Maar voor wie onder bezetting leeft, wordt het iets heel reëels en concreets. ‘Je steekt de grens over en loopt over een kapotte weg van het checkpoint Kalantsjak naar Cherson. Alles is roestig en oud, maar je blijft doorlopen – en je voelt verlichting, omdat je hier kunt kijken wat je wilt, zeggen wat je wilt, denken wat je wilt,’ herinnert Vadym zich over zijn reizen van de Krim naar het door de Oekraïense staat gecontroleerde gebied vóór 2022. Kort na het begin van de grootschalige invasie verliet hij het schiereiland voorgoed en verbrandde hij zijn Russische paspoort. Nu woont hij met zijn vrouw in Roemenië.

Op de vraag wat hij hoopt voor de toekomst, zegt Vadym: ‘Koffie in Podil (een hippe wijk in Kyiv, red.), en een vliegtuig in de lucht. Een burgervliegtuig dat opstijgt vanaf Boryspil (het vliegveld van Kyiv, red.). Voor mij is dat de essentie van vrede en een goed leven.’