De recente schade die Oekraïense drones en raketten in Rusland hebben aangericht, heeft Belarus bewust gemaakt van de eigen kwetsbaarheden. Het zorgt er verrassend genoeg voor dat president Loekasjenko ontvankelijk is voor de eisen van Kyiv, schrijft de Belarussische politiek analist Artjom Sjrajbman voor Carnegie Politika.

Een Oekraïense grenswacht bij een verwoeste grensovergang tussen Oekraïne en Belarus, in de regio Tsjernihiv. Foto: Genya Savilov / ANP / AFP

De spanningen tussen Oekraïne en Belarus lijken een nieuw kookpunt te hebben bereikt. Op 18 juni stelde de Oekraïense president Volodymyr Zelensky Belarus een ultimatum: verwijder binnen een week de relaisstations langs de Belarussisch-Oekraïense grens die helpen bij het aansturen van Russische drones, of Kyiv schakelt ze zelf uit. Binnen enkele dagen leek Minsk de stations te hebben uitgezet.

Belarus geeft toe aan Oekraïens dreigement

Het is het zoveelste bewijs dat het machtsevenwicht in de oorlog tussen Rusland en Oekraïne aan het verschuiven is. Het besef dat Rusland en Belarus allebei kwetsbaar zijn voor Oekraïense langeafstandsaanvallen, betekent voor Minsk dat het niet langer volledig op Moskou kan vertrouwen. Als Belarus de militaire en politieke risico's voor zichzelf klein wil houden, moet het bereid zijn eenzijdige concessies te doen aan Oekraïne.

Belarussische propaganda claimde dat Zelensky zowel het bestaan van de relaisstations als de uitschakeling daarvan had verzonnen. Toch is er aanzienlijk bewijs dat de dreigementen vanuit Kyiv er inderdaad toe hebben geleid dat Belarus ze heeft uitgezet. Op 21 juni klaagden Russische pro-oorlogsbloggers over storingen in het mobiele netwerk aan de Belarussisch-Oekraïense grens. Op 24 juni kwamen er vervolgens berichten uit Oekraïne dat er al drie dagen geen Russische drone-activiteit langs de grens was waargenomen. Diezelfde avond verklaarde Zelensky dat de relaisstations niet meer in gebruik waren.

Opvallend genoeg ontkende de Belarussische president Aleksandr Loekasjenko het bestaan van de stations niet. Tijdens een bijeenkomst met Russische functionarissen zei hij dat hij na het ultimatum een Oekraïense delegatie had ontmoet en hen had verteld dat Belarus niet in het conflict getrokken wilde worden. Alleen al het feit dat Loekasjenko zelf deelnam aan de onderhandelingen met Kyiv (eerdere contacten verliepen via de inlichtingendiensten) liet zien dat hij het Oekraïense ultimatum serieus nam.

Tegelijkertijd opende Loekasjenko drie grensovergangen met Oekraïne, zodat Oekraïners 'bessen en paddenstoelen konden plukken in de Belarussische bossen'. Het is onwaarschijnlijk dat veel Oekraïners het risico zullen nemen om een mijnenveld in te lopen op wat in feite vijandelijk gebied is. In Rusland zal de versoepeling van de inreisbeperkingen naar Belarus waarschijnlijk ook tot irritatie leiden, aangezien er tussen Rusland en Belarus geen strikte grenscontroles zijn. Het was overduidelijk dat Loekasjenko op zoek was naar een gebaar van goede wil richting Kyiv.

Loekasjenko houdt in het Kremlin de boot af

Het ultimatum rond de relaisstations is niet de eerste keer dat Belarus zich terughoudend opstelt na steeds fellere taal uit Kyiv. In mei beschuldigde Oekraïne het Kremlin ervan een aanval vanuit Belarus voor te bereiden. Toen Oekraïne dreigde te reageren door 500 doelen in Belarus aan te vallen, vroeg Loekasjenko om een ontmoeting met Zelensky. En toen Rusland op 17 juni beweerde dat een Oekraïense drone een bus met Belarussische kinderen had geraakt in de Russische regio Brjansk, weigerde Loekasjenko de schuld voor de aanval bij Oekraïne te leggen totdat onderzoek naar de gebeurtenis was afgerond. Tot slot was Loekasjenko een week voor het ultimatum over de relaisstations ongewoon zachtmoedig toen hij toegaf dat Belarus extreem kwetsbaar is voor Oekraïense raket- en drone-aanvallen. Ook verontschuldigde hij zich bij Zelensky voor zijn eerdere beweringen dat de Oekraïense leider drugsverslaafd zou zijn.

Het is nog niet duidelijk hoe Rusland zal reageren op de hernieuwde bereidheid van Belarus om compromissen te sluiten met Oekraïne. Een ontmoeting tussen de Russische president Vladimir Poetin en Loekasjenko, na het uitschakelen van de relaisstations, vond volledig achter gesloten deuren plaats. Het lijkt erop dat men in Moskou tandenknarsend akkoord zal gaan met de Belarussische concessies. Loekasjenko heeft waarschijnlijk betoogd dat het alternatief zou zijn dat Belarus zijn status als veilig achterland voor Rusland verliest. Het zou veranderen in een gebied waar Oekraïne alle Russische relaisstations zou kunnen bestoken, evenals militaire doelen, fabrieken die de Russische defensiesector bevoorraden, en twee olieraffinaderijen die momenteel brandstof leveren aan een Russische markt die geplaagd wordt door benzinetekorten.

Rusland zou er bovendien niet veel baat bij hebben als Belarus zich daadwerkelijk in de oorlog zou mengen. Het Belarussische leger is niet voorbereid op moderne oorlogsvoering en zou waarschijnlijk zware verliezen lijden. Rusland zou gedwongen zijn om luchtafweersystemen naar Belarus te sturen die het zelf hard nodig heeft. Tot slot lijkt de bevolking van Belarus totaal geen trek te hebben in oorlog. Dat zou het regime van Loekasjenko – een van Ruslands laatste bondgenoten in de voormalige Sovjet-Unie – kunnen destabiliseren.

De bereidheid vanuit Minsk om compromissen te sluiten moet niet worden overschat, zeker niet als de belangen groter worden

Tegelijkertijd moet de bereidheid vanuit Minsk om compromissen te sluiten niet worden overschat, zeker niet als de belangen groter worden. In zijn ultimatum gaf Zelensky ook aan dat hij graag zou zien dat Belarussische defensiefabrieken en olieraffinaderijen de samenwerking met Rusland stopzetten. Maar deze relaties zijn economisch van vitaal belang voor zowel Belarus als Rusland. Die opgeven zou voor Belarus vernederend, nadelig en gevaarlijk zijn.

Mocht Oekraïne zulke eisen gaan stellen, dan zou de situatie snel kunnen escaleren. Rusland zou van gedachten kunnen veranderen en Belarus onder druk kunnen zetten om alsnog aan de oorlog deel te nemen. Ook zouden de Russische aanvallen op Oekraïne vanaf Belarussisch grondgebied kunnen worden hervat, en ligt zelfs een confrontatie tussen Rusland en de NAVO op de loer. Oekraïense aanvallen op een Russische bondgenoot — als vergelding voor het verlenen van militaire steun — zouden door het Kremlin kunnen worden gebruikt als excuus om de Europese achterwachten van Oekraïne in het vizier te nemen.

Hoewel Loekasjenko’s risicoanalyse is veranderd, betekent dat niet dat hij altijd bereid zal zijn om concessies te doen. De Belarussische afhankelijkheid van Rusland is enorm, en Moskou heeft vele troeven om Loekasjenko weer in het gareel te krijgen. Rusland is bovendien nog ver verwijderd van een nakende militaire nederlaag die bondgenoten ertoe zou aanzetten het zinkend schip te verlaten.

Veranderde verhoudingen in de regio

Desalniettemin toont het incident met de relaisstations de veranderende verhoudingen tussen Oekraïne en Belarus, maar het laat ook zien wat er gebeurt wanneer de lange tijd vanzelfsprekende Russische veiligheidsgarantie barsten begint te vertonen. Dankzij zijn verbeterde drone- en raketcapaciteiten is Oekraïne erin geslaagd grote kwetsbaarheden bloot te leggen waar het Kremlin geen antwoord op heeft. De opties voor Rusland om in Oekraïne te escaleren zijn inmiddels bijna uitgeput. En als het Kremlin al geen manier kan vinden om te reageren op aanvallen op Moskou of de blokkade van de geannexeerde Krim, ligt het niet voor de hand dat het veel zal doen als Oekraïne Belarus aanvalt.

De focus van Rusland op de oorlog in Oekraïne heeft zijn capaciteit om macht te projecteren in Moldavië, de Zuidelijke Kaukasus, het Midden-Oosten en Centraal-Azië drastisch verminderd

De meedogenloze focus van Rusland op de oorlog in Oekraïne heeft zijn capaciteit om macht uit te oefenen in Moldavië, de Zuidelijke Kaukasus, het Midden-Oosten en Centraal-Azië drastisch verminderd. Rusland laat momenteel zien dat het niet in staat is om de gevolgen te dragen van het conflict dat het zelf heeft ontketend. Dat is een belangrijk signaal, zowel voor de vijanden als voor de bondgenoten van Rusland.

Het is aannemelijk dat Loekasjenko’s reactie op Zelensky’s ultimatum een voorbode is van hoe Belarus zich in de toekomst zal gedragen. Nu de Russische invloed taant, zal men in Minsk een tandje bij moeten steken om regionale machtscentra actief tegen elkaar uit te spelen, om zo de risico's voor zichzelf te verkleinen.

Dit artikel verscheen eerder bij in het Engels bij Carnegie Politika.