De Belarussische filosoof en feminist Olga Shparaga speelde een belangrijke rol in de protesten tegen het regime in de zomer van 2020. Ze belandde in de gevangenis en zag zich uiteindelijk genoodzaakt Belarus te ontvluchten. Ter gelegenheid van een bezoek aan Nederland sprak Franka Hummels met Shparaga over de rol van vrouwen in revolutie, en over haar filosofie van de 'zorgende democratie'.
Olga Shparaga. Foto: © Violetta Savchits
Olga Shparaga is een vooraanstaand Belarussisch filosoof. Ze nam deel aan de grootschalige protesten tegen de vervalste verkiezingen van 2020. Zoals zoveel van haar landgenoten belandde ze in de gevangenis. Vervolgens werd ze lid van de coördinatieraad, een orgaan van prominente Belarussen die zich gezamenlijk bogen over democratische transitie. Dat nam het regime haar niet in dank af: om haar vrijheid te waarborgen, moest ze Belarus verlaten.
Shparaga benadert actuele ontwikkelingen graag door een feministische lens. In 2021 verscheen haar boek Die Revolution hat ein weibliches Gesicht. Der Fall Belarus (‘De revolutie heeft een vrouwengezicht, het geval Belarus’) Ze was toen al in ballingschap. Op dit moment is ze gastwetenschapper in het Duitse Hagen. Op 5 september spreekt Shparaga in De Balie in Amsterdam. Voorafgaand ging Belaruskenner Franka Hummels voor RAAM met haar in gesprek.
Het vrouwengezicht van de opstand in 2020
Hoe kun je Belarus bekijken door een feministische lens, wat is dat? Shparaga geeft geroutineerd en gestructureerd antwoord, aan de hand van de protesten van 2020: ten eerste, ten tweede, en het derde punt bestaat uit twee delen.
Ten eerste wilde Shparaga tijdens de opstand nauwgezet de daden en ideeën van vrouwen registreren, opdat die niet, zoals te vaak, in de vergetelheid zouden verdwijnen. De zichtbaarheid van vrouwen is belangrijk, betoogt ze. En volgens haar wees 2020 dat duidelijk uit. Voor dat jaar waren er altijd vrouwen politiek actief, maar op de achtergrond, de eerste viool was aan mannen voorbehouden. In 2020 waren de rollen omgedraaid. Toen waren drie vrouwen samen de belangrijkste politieke gezichten van het land: presidentskandidate Svjatlana Tsichanouskaja vergezeld door Maryja Kalesnikava en Veranika Tsepkala. Zelfs hun politieke loopbaan begon als secondant van mannen. Voor Svjatlana was dat haar echtgenoot Sjarhej Tsichanouski, die gevangen zat en zich daarom niet mocht kandideren. Zij deed dat in zijn plaats. Voor de echtgenoot van Veranika Tsepkala was kandidatuur eveneens onmogelijk, alleen wist hij naar het buitenland te ontkomen. Maryja Kalesnikava was campagnemanager van Viktar Babaryka, die net als Tsichanouski in plaats van op het stembiljet in de gevangenis belandde.
Op die manier ontstond er ruimte voor vrouwen, die ze vol overtuiging innamen. Dat was een belangrijk signaal, zag Shparaga. Andere vrouwen in Belarus wisten: wij zijn ook belangrijk, wij mogen zichtbaar zijn, onze nek uitsteken. Tegenwoordig ziet Shparaga veel meer Belarussische vrouwen in leiderschapsposities. In de diaspora dan, want in Belarus zelf is de repressie zo sterk toegenomen dat verandering nauwelijks mogelijk is.
Haar tweede punt is dat de feministische agenda voor het eerst een rol speelde in de protesten. Er waren borden met ‘women’s rights are human rights’, en mensen begonnen paralellen te trekken tussen bijvoorbeeld staatsgeweld en huiselijk geweld. Dat kon gebeuren, omdat vrouwen voor het eerst echt als zodanig ruimte opeisten in het protest. Maandenlang gingen bijvoorbeeld elke zaterdag duizenden de straat op voor speciale vrouwenmarsen.
Vrouwen pakten de protesten anders aan dan mannen: als er grote groepen waren, keken vrouwen altijd of iedereen was aangesloten, of iedereen veilig was
Dat creëerde ruimte voor het derde punt, dat Shparaga het meest boeit. Ze zag dat vrouwen de protesten anders aanpakken dan mannen. Als er grote groepen bijeen waren, keken vrouwen altijd of iedereen was aangesloten, of iedereen veilig was. Diezelfde vanzelfsprekende solidariteit en zorgzaamheid ervoer Shparaga later in de gevangenis. ‘Vrouwen deelden, of het nu emoties, etenswaren of medicijnen waren.’
Dat zorgzame is net zozeer onderdeel van protest als het traditioneel politieke, meent Shparaga. En dat werd in deze revolutie duidelijk, ook voor mannen, die zich hierdoor meer dan voorheen kwetsbaar durfden opstellen, ziet Shparaga in de gevangenisliteratuur. Maar zelfs daarin nemen vrouwen hun eigen rol, zegt ze. ‘Ik las in de memoires van de onlangs vrijgelaten mensenrechtenactivist Marfa Rabkova dat zij in het kamp steeds probeerde het gesprek aan te gaan met de gevangenisbewaarders. Dat ze wilde begrijpen wat hen bewoog. Zo communiceren, ruimte maken voor het besef dat mogelijk niet alle commandanten slechte mensen zijn, is typisch vrouwelijk.’
Het vrouwengezicht van de protesten in Belarus in 2020: v.l.n.r. Maryja Kalesnikava, Svjatlana Tsichanouskaja en Veranika Tsepkala. Foto: Sergei Gapon / ANP / AFP
Het emanciperend karakter van protest
De protesten van 2020 hadden ook een emanciperend effect voor de lhbtiq+-gemeenschap. Shparaga denkt dat dat niet direct voortkwam uit een grotere maatschappelijke tolerantie. Ze ziet het als een gevolg van algehele emancipatie, te beginnen met beroepsgroepen. ‘Studenten gingen apart demonsteren. Voordien waren ze vrij passief, nu beseften ze dat ze als studenten rechten hebben die hen werden ontzegd. Dokters gingen als groep de straat op, en deelden hoe zij leden onder de dictatuur. Vrouwen, daar hebben we al over gesproken. En dus lhbtiq+’ers. Mensen zagen van elkaar dat ze allemaal op hun eigen manier onderdrukt werden.’ Dat werkte verbindend en leidde tot meer solidariteit tussen groepen die voorheen verder van elkaar afstonden.
Dat de drie vrouwen die de politieke gezichten van de opstand werden, erg van elkaar verschilden, had ook een positief effect, stelt Shparaga. Tsichanouskaja werd toen gezien als de bescheiden huisvrouw, Kalesnikava was de progressieve kunstenares en Tsepkala de zakenvrouw. ‘Het liet zien dat je met heel verschillende identiteiten toch samen een vuist kunt maken, je hoeft niet hetzelfde te zijn.’
Het regime in Minsk vaart intussen een heel andere koers. Zo is er, naar Russisch voorbeeld, nu een wet die lhbtiq+-‘propaganda’ strafbaar maakt, net als het ‘promoten’ van een leven zonder kinderen. En onlangs werden tientallen vrouwen die in 2020 deelnamen aan de vrouwenprotesten tot meerdere jaren celstraf veroordeeld.
‘De diaspora is natuurlijk heel divers, je kunt er niet in algemene bewoordingen over spreken. Het is zeker niet zo dat iedereen de vrouwenzaak omarmt.’
In ballingschap kan Shparaga moeilijk achterhalen hoe het nu met het feministisch denken in Belarus zelf gesteld is. Het regime kenmerkte haar als extremist, en dat maakt het voor mensen in Belarus strafbaar om met haar te praten. Sowieso is het delen of zelfs het lezen van informatie gevaarlijk. Desondanks proberen Belarussen in de diaspora ijverig toch een goed beeld te krijgen, bijvoorbeeld door anonieme interviews. ‘Onlangs las ik in zo’n interview over een vrouw die het als taak had opgevat om met haar omgeving te delen wat er in de wereld gebeurde. Het nieuws te lezen, en het mondeling te verspreiden. Precies zoals het in de Sovjet-Unie ging.’ Maar nu met waardering voor typisch vrouwelijke activiteiten zoals communicatie.
In de diaspora is meer ruimte voor expliciete gesprekken over gendergerelateerde thema’s. ‘De diaspora is natuurlijk heel divers, je kunt er niet in algemene bewoordingen over spreken. Het is zeker niet zo dat iedereen de vrouwenzaak omarmt.’ Wel is er, tot Shaparaga’s vreugde, sinds 2024 een aparte functionaris voor vrouwenzaken in het door Belarussen gekozen transitiekabinet: Joelija Mitskevitsj. Het overgangskabinet maakt plannen voor een toekomstig Belarus, waaronder op sociaal vlak. En Mitskevitsj benoemt bijvoorbeeld de ongelijke zorgbelasting tussen mannen en vrouwen, of het huidige beleid van niet ingrijpen bij huiselijk geweld
De oppositieleiders in ballingschap werken bewust aan zichtbaarheid van vrouwen, merkt Shparaga. ‘Jaarlijks vindt op 9 augustus, de dag van de verkiezingen van 2020, de Conferentie voor een Nieuw Belarus plaats. Svjatlana Tsichanouskaja organiseerde dit jaar voor de tweede maal een ontbijt voor alle betrokken vrouwen. Op foto’s daarvan zie je een grote verzameling stoere vrouwen. Andere vrouwen beseffen dan sneller: dat kan ik ook.’
Tsichanouskaja aan het woord tijdens het Vrouwenontbijt in Warschau op 9 augustus jl. Foto: Office of Sviatlana Tsikhanouskaya
Shparaga's 'zorgende democratie'
Op basis van haar ervaringen en inzichten in Belarus ontwikkelde Shparaga haar concept van de ‘zorgende democratie’. Een democratie waarin zorgtaken zoals onderwijs of verpleging niet automatisch als minderwaardig worden gezien en op vrouwen worden afgeschoven, maar juist centraal staan. Bij de verdeling van middelen is winst niet leidend. ‘Het heeft daarom ook een ecologische component. Nu wordt natuur vaak gezien als grondstof. In die zorgende economie niet meer.’
Voor haar denken over dit thema verdiepte ze zich gretig in het werk van de Nederlandse feminist care researcher Selma Sevenhuijsen, die veel theoretisch werk over zorg verzette. Sevenhuijsen was een pionier, want het onderzoeksgebied in deze vorm is nog vrij nieuw. Shparaga’s Duitse collega-filosofen moeten vaak eerst even schakelen als ze over de zorgende democratie begint. ‘Veel van de filosofische teksten die ik lees zijn erg conceptueel en abstract. Daarom moeten we feminisme in ons denken integreren, zodat we werkelijke gelijkheid ook praktisch mogelijk maken.’
Vrijheidslezing in De Balie
Op zaterdag 5 september houdt Nobelprijswinnaar en mensenrechtenactivist Ales Bjaljatski een vrijheidslezing in De Balie in Amsterdam. Olga Shparaga is een van de sprekers. Dit evenement vindt plaats in combinatie met makenoise.art op 19 september, een groot percussiekunstwerk met honderden deelnemers om aandacht te vragen voor politieke gevangenen in Belarus. Aanmelden kan nog.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
