Ze beloofde een gratis pretpark, won de verkiezingen en belandde in de cel: de pro-Russische leider van Gagaoezië, een autonome regio in Moldavië. Nu de Gagaoezen opnieuw stemmen, perkt Chișinău hun zelfbestuur in om Moskou buiten de deur te houden. Maar zonder risico’s is dat niet, schetst Dénis van Vliet: het voedt juist de grieven waarvan het Kremlin profiteert.

GagauziyaLand in Congaz, kort na de opening in 2024. Het gratis pretpark was een verkiezingsbelofte van gouverneur Jevgenia Goetsoel en werd betaald door de voortvluchtige pro-Russische oligarch Ilan Sjor. Foto: Facebook

Het was feest in het dorp Congaz op 18 augustus 2024. Pretpark GagauziyaLand ging open, er werden gratis ijsjes en lolly’s uitgedeeld en voor de attracties stonden lange rijen. Maar eerst was het woord aan Jevgenia Goetsoel, gouverneur van Gagaoezië, een autonome regio in het zuiden van Moldavië met een eigen parlement. Het gratis pretpark was haar troef geweest. Een goed jaar eerder had ze er campagne mee gevoerd en de verkiezingen mee gewonnen, en nu stond ze op het podium om het te openen. GagauziyaLand was ‘de verwezenlijking van een droom en een symbool van de ontwikkeling van onze regio’, zei ze.

Van die droom is ruim twee jaar later weinig over. Goetsoel was naar voren geschoven door Ilan Sjor, een voortvluchtige in Israël geboren Moldavische pro-Russische oligarch die het park betaalde en in Moldavië nog een celstraf moet uitzitten vanwege een bankenschandaal. Nog geen acht maanden na de opening werd Goetsoel op het vliegveld van Chișinău aangehouden. In augustus 2025 kreeg ze zeven jaar cel omdat ze had geholpen Sjors politieke partij illegaal te financieren met geld uit Moskou. GagauziyaLand ging na die zomer dicht en heropende nooit. Tegen meerdere betrokkenen lopen rechtszaken, omdat het park zonder vergunning werd gebouwd. En de Gagaoezen? Die kiezen op 15 november een opvolger van Goetsoel en een nieuw regioparlement.

Na Goetsoels val nam de regering in de hoofdstad Chișinău maatregelen die moeten voorkomen dat Moskou opnieuw grip krijgt op het bestuur van de regio. Het pro-Europese Moldavië, dat met de EU over toetreding onderhandelt, kan zich geen tweede regio veroorloven waar het Kremlin de agenda bepaalt. Aan Transnistrië, de afgescheiden strook in het oosten waar Russische soldaten zijn gelegerd, heeft het al genoeg.

De inmiddels veroordeelde gouverneur Jevgenia Goetsoel in maart 2024 met Vladimir Poetin in Sotsji. Ze vroeg de Russische president daar om steun tegen wat zij zag als inperking van de Gagaoezische autonomie door Chișinău. Foto: X

In dat licht zijn de verkiezingen in deze regio van zo’n 140 duizend inwoners van belang voor het hele land. In 2024 stemde bijna 95 procent van de Gagaoezen tegen het vastleggen van de Europese koers in de grondwet. Kiezen ze nu voor toenadering tot Chișinău, of vindt Moskou een nieuwe weg naar Comrat, het bestuurscentrum van de regio?

Turks volk, Russische taal, Europees geld

Wie Gagaoezië binnenrijdt, komt in een ander Moldavië terecht. Dat merk je meteen aan de taal. Waar elders in toenemende mate Roemeens klinkt, de staatstaal, is hier Russisch de voertaal, en op het platteland Gagaoezisch, een taal die nauw verwant is aan het Turks. Ter illustratie: per stemronde worden ruim 100.000 stembiljetten in het Russisch gedrukt, 20.500 in het Gagaoezisch en nog geen 8.200 in het Roemeens.

In Comrat staat een borstbeeld van Atatürk in dezelfde straat als Lenin; ze kijken elkaar net niet aan

De Gagaoezen zijn een Turks, maar orthodox-christelijk volk. Hun voorouders kwamen begin 19de eeuw uit het huidige Bulgarije, toen het Russische Rijk christelijke kolonisten naar het pas veroverde Bessarabië haalde, grofweg het huidige Moldavië. Die dubbele erfenis, Turks en Russisch, zie je overal terug. In Comrat staat een borstbeeld van Atatürk in dezelfde straat als Lenin; ze kijken elkaar net niet aan. In de dorpen geen plăcintă, het gevulde deegbrood dat elders in Moldavië overal te krijgen is, maar lam en schaap, met pelmeni en salade Olivier ernaast.

Een verweerd standbeeld van Lenin in een Gagaoezisch dorp. Elders in Moldavië verdwenen de meeste Lenins na de val van de Sovjet-Unie, maar in Gagaoezië staan ze nog her en der. Foto: Dénis van Vliet

Opvallend is ook de staat van de regio. Achter het welkomstbord, waar de Gagaoezische vlag naast de Moldavische wappert, liggen de wegen er beter bij dan op veel plekken elders in het land, en aan de dorpsranden staan nieuwe, glimmende loodsen. Dat is te danken aan geld van alle kanten. Via het overheidsprogramma ‘Europees Dorp’ ging alleen al vorig jaar ruim 140 miljoen lei (zo’n 7 miljoen euro) naar 38 projecten voor wegen, waterleidingen en scholen. De EU investeerde er de afgelopen jaren miljoenen, en Turkije, dat de Gagaoezen als verre verwanten ziet, voerde in Moldavië ruim 500 projecten uit, zo’n 90 procent daarvan in Gagaoezië.

Voor Chișinău draait het bij al dat geld ook om invloed. Het Europese geld past bij de gekozen koers, ook al gaat het naar een regio die daar bij een referendum over EU-integratie massaal tegen stemde. De Turkse hulp komt strategisch goed uit: Ankara is NAVO-lid, staat pal voor de territoriale eenheid van Moldavië en spoort de Gagaoezen aan tot samenwerking met Chișinău. Zo vormt Turkije een welkom tegenwicht tegen Moskou, dat Gagaoezië volgens de regering als breekijzer gebruikt om het land van zijn Europese koers af te brengen. Uit die hoek kwamen Sjor en Goetsoel, die met GagauziyaLand en – loze – beloften van goedkoop gas kiezers probeerden te kopen.

Maar alle binnen- en buitenlandse miljoenen ten spijt: achter de voordeur merkt de gewone Gagaoes er weinig van. Het gemiddelde loon is nog geen tweederde van het landelijke, dat met omgerekend zo’n 780 euro bruto per maand al tot de laagste van Europa behoort. Veel inwoners leven van wijn- en landbouw of werken in het buitenland, en dan in veel gevallen in Rusland.

Een pas geasfalteerde weg in Gagaoezië. De wegen in de regio zijn beter dan op veel plekken in de rest van Moldavië, dankzij geld van de centrale regering, de EU en Turkije. Foto: Dénis van Vliet

Na Russisch bezoek grijpt Chișinău in

Hoe dichtbij Moskou is, bleek dit voorjaar. Sinds de arrestatie van Goetsoel zat de regio in een bestuurlijke impasse. Haar plaatsvervanger trad op als waarnemend gouverneur, en het mandaat van het regioparlement was in november 2025 verlopen. Twee pogingen om nieuwe verkiezingen uit te schrijven, voor maart en juni, strandden bij de rechter. Na weken overleg leken de centrale regering en Comrat er in mei eindelijk uit te komen: volgens betrokkenen waren beide kanten het voor 95 procent eens over de organisatie van de verkiezingen.

Maar als een duveltje uit een doosje dook toen de Russische ambassadeur in Moldavië, Oleg Ozerov, op in Comrat. Hij sprak met de regionale leiding, schonk de kinderbibliotheek ruim vijftig boeken uit Moskou en liet weten dat Rusland ‘nauwlettend volgt of de rechten van de inwoners van de Gagaoezische autonomie worden gerespecteerd’. Volgens parlementsvoorzitter Igor Grosu was het bezoek een ‘duidelijke poging’ om de verkiezingen te beïnvloeden. Van een akkoord kwam het daarna niet meer.

De Russische ambassadeur liet weten dat Moskou ‘nauwlettend volgt of de rechten van de inwoners van de Gagaoezische autonomie worden gerespecteerd’

Uiteindelijk nam Chișinău zelf de touwtjes in handen. Het ministerie van Justitie vroeg het Constitutioneel Hof of bepalingen over de bevoegdheden van Gagaoezië in strijd waren met de grondwet. In juli gaf het Hof het ministerie gelijk: de regio mag zijn verkiezingen niet langer zelf organiseren. Dat doet nu een regionale kiescommissie onder toezicht van de nationale kiescommissie. Comrat wijst daarvan nog maar twee leden aan, de rest komt van rechters en van de landelijke partijen. Ook mag de regio niet meer meebeslissen over wie de lokale politie en inlichtingendienst leidt.

Dénis van Vliet

Journalist

Dénis van Vliet is journalist. Hij volgt de ontwikkelingen in de (voormalige) Sovjet-Unie en Rusland al sinds zijn jeugd.

Het verwijt van uitholling slaat aan

De bemoederende rol van Chișinău levert de regering kritiek op. Hoe ver mag je gaan om de democratie te beschermen voordat je het zelfbestuur aantast? Door de uitspraak van het Hof, die snel in wetgeving werd omgezet, krijgt Chișinău meer grip op de verkiezingen en heeft Comrat minder te zeggen.

Het presidium (dagelijks bestuur) van het regioparlement tekende eind augustus formeel protest aan tegen de nieuwe kieswet, vroeg president Maia Sandu er haar veto over uit te spreken en kondigde aan naar de Venetiëcommissie te stappen. Dat is het juridische adviesorgaan van de Raad van Europa, dat kieswetten toetst aan Europese normen, ook waar het om de rechten van autonome regio’s gaat. Een van de vuistregels van de commissie: verander de kern van een kieswet niet in het jaar voor een verkiezing, zodat machthebbers de regels niet vlak voor de stembusgang in hun eigen voordeel kunnen aanpassen.

Maar de centrale regering week niet. Uitstel zou de verkiezingen opnieuw in gevaar brengen, vond ze. Dat leverde haar een verwijt op dat ze vaker krijgt, ook van de Venetiëcommissie: dat ze hervormingen op weg naar de EU te snel en te eenzijdig doordrukt. In Gagaoezië klinkt dat verwijt scherper: daar heet het dat Chișinău de autonomie uitholt.

De bemoederende rol van Chișinău levert de regering kritiek op: hoe ver mag je gaan om de democratie te beschermen voordat je het zelfbestuur aantast?

Die beschuldiging slaat aan. De voornaamste kandidaten presenteren meer zelfbestuur als de weg naar meer welvaart, met leuzen als ‘voor rechtvaardige autonomie’. Volgens de peilingen van onderzoeksbureau IMAS noemen ruim vier op de vijf inwoners de verhouding tussen Comrat en Chișinău koel of vijandig, en wil de grootste groep méér autonomie. Ook de portemonnee knelt: driekwart is ontevreden over de economische situatie.

Socialisten dingen naar de gunst van het Kremlin

De grootste kanshebber voor het gouverneurschap is oud-procureur-generaal Alexandr Stoianoglo, die zich onafhankelijk noemt en in de peilingen op 29 procent staat. In 2024 nam hij het als presidentskandidaat namens de pro-Russische Socialistische Partij op tegen Sandu; in Gagaoezië kreeg hij toen 97 procent van de stemmen. Als gouverneurskandidaat krijgt hij nu echter concurrentie uit diezelfde socialistische hoek: Fiodor Gagauz en oud-parlementslid Ivanna Koksal. Zij volgen met respectievelijk bijna 12 en bijna 10 procent.

De enige pro-Europese kandidaat, Petru Vlah, blijft steken op 2 procent. Ook in het regioparlement lijken de socialisten de grootste partij te worden; Sandu’s PAS mag blij zijn met 3 procent.

Alexandr Stoianoglo, favoriet in de peilingen, voert campagne op de markt in Comrat, het bestuurscentrum van Gagaoezië. Op het spandoek staat ‘Sterk en vreedzaam Gagaoezië’. Foto: Facebook

Volgens democratiewaakhond WatchDog.MD is het zonneklaar dat het lijntje met Moskou bij deze verkiezingen vooral via de socialisten loopt. Hun landelijke leider, oud-president Igor Dodon, was onlangs nog in Moskou, en hun kandidaten voor het gouverneurschap wedijveren erom het Kremlin ervan te overtuigen dat zij de beste keus zijn.

Wil Moskou een afscheiding of een dwarsligger?

De vraag die rijst is of Chișinău met zijn ramkoers en zijn haast om tot de EU toe te treden de Gagaoezen juist verder in de armen van Moskou drijft, met het risico op een tweede Transnistrië. Niet per se, schrijven Laurențiu Pleșca van het German Marshall Fund en Will Kingston-Cox van de Universiteit van Oxford in een analyse voor de Amerikaanse denktank Atlantic Council. Moskou heeft volgens hen liever een regio die structureel dwarsligt dan een afscheiding, simpelweg omdat dat goedkoper is en makkelijker te organiseren. Anonieme accounts op sociale media, betaalde influencers en een kant-en-klaar verhaal van onderdrukking volstaan. En elke maatregel waarmee Chișinău het zelfbestuur inperkt, geeft dat verhaal nieuwe brandstof.

Deskundigen vinden daarom dat Chișinău anders in de wedstrijd moet staan. Pleșca en Kingston-Cox pleiten voor onderhandelen in plaats van procederen, en voor respect voor de uitslag van 15 november, ook als die anti-Europees uitvalt. Anderen beginnen bij het Gagaoezisch. Die taal staat er slecht voor, bleek eind oktober tijdens een debat in Chișinău: nog maar 48 procent van de Gagaoezen noemt het zijn moedertaal, tegen 91 procent in 1990, rekende historicus Ștefan Bejan voor. De russificatie heeft de Sovjet-Unie overleefd. Politiek analist Igor Boțan waarschuwde dat de taal op het punt staat te verdwijnen.

Moskou heeft volgens hen liever een regio die structureel dwarsligt dan een afscheiding, simpelweg omdat dat goedkoper is en makkelijker te organiseren

Toch zet Chișinău in Gagaoezië vooral in op het daar nauwelijks gesproken Roemeens. Kandidaat-gouverneurs moeten die taal beheersen, en leraren die er Roemeens komen geven, krijgen een premie. Op zich niets mis mee, vinden Pleșca en Kingston-Cox, maar in een Russischtalige regio verkopen pro-Russische politici zulke maatregelen gemakkelijk als bedreiging. Hun remedie: steun het Gagaoezisch net zo goed als het Roemeens. Dat laat zien dat Europese integratie niet betekent dat de Gagaoezen hun cultuur moeten opgeven.

En Goetsoel en Sjor? Goetsoel verloor eind mei haar hoger beroep en vecht haar straf nu aan bij het Hooggerechtshof. Haar voormalige financier zit intussen in Rusland. Zijn naam valt in de campagne nog wel, en aan hem verbonden structuren zijn volgens WatchDog nog actief, maar zijn rol lijkt kleiner dan voorheen. Hij houdt zich tegenwoordig vooral bezig met pretparken. In juni tekende hij als directeur van het betalingsbedrijf A7 op het economisch forum van Sint-Petersburg een akkoord met de regionale regering van Koersk over de bouw van een recreatiepark en een poppentheater.