De pro-Europese partij PAS heeft de verkiezingen in Moldavië opnieuw gewonnen, zij het minder glansrijk dan vier jaar geleden. Maar ondanks de opluchting onder aanhangers van president Maia Sandu, laat Rusland zich niet onbetuigd: de schaduw van Moskou blijft zwaar over het land hangen, zag Dénis van Vliet in Chișinău.

Kiezers betreden een stemlokaal in het centrum van Chișinău op verkiezingsdag, 28 september 2025. Foto: Dénis van Vliet

Even leek de verkiezingsdag van zondag in Moldavië toch een rauw randje te krijgen. Net voor middernacht verzamelden aanhangers van Russischgezinde partijen zich bij het kantoor van de Centrale Kiescommissie, verantwoordelijk voor de uitslagen. Boze mannen in het zwart scandeerden dat de stembusgang oneerlijk was, maar na een kort protest dropen ze af. Toen later die nacht de officiële uitslag werd bekendgemaakt, keerden ze niet terug: Europa had gewonnen.

Op het stembiljet stonden 22 partijen, maar de ogen waren vooraf vooral gericht op de huidige regeringspartij PAS en het Patriottisch Blok, een verbond van pro-Russische partijen. PAS behaalde ruim 50 procent van de stemmen, het Patriottisch Blok werd tweede met 24 procent. Drie andere partijen, waarvan één meer op Rusland gericht is en de andere twee op Europa, komen zeer waarschijnlijk ook in het parlement, hoewel de exacte zetelverdeling nog niet bekend is.

‘Moldavië 3 – Poetin 0,’ schreef PAS-parlementslid Radu Marian op Telegram nadat de verkiezingszege van zijn partij vaststond. Met die score verwees hij naar drie recente triomfen van het pro-Europese kamp: de overwinning van zijn partij bij de parlementsverkiezingen, het ‘ja’ van de bevolking tegen EU-toetreding een jaar eerder, en de herverkiezing van de westers georiënteerde president Maia Sandu, eveneens afkomstig uit de PAS-school. Dat hij Poetin expliciet noemt, is geen toeval: bij al die momenten hing de schaduw van Moskou nadrukkelijk boven het 2,5 miljoen zielen tellende land.

Sandu stelde voor de verkiezingen dat Rusland ‘honderden miljoenen’ had geïnvesteerd in het saboteren van het kiesproces. Onafhankelijk bewijs ontbreekt, maar vrijwel alle Moldaviërs kregen te maken met beïnvloeding. Wie zelfs op verkiezingsdag een willekeurig internetfilmpje wilde openen, kreeg vaak eerst dubieuze reclamespotjes te zien waarin PAS-politici als duivels werden neergezet. In de weken voorafgaand aan de verkiezingen werden bijna dagelijks mensen opgepakt wegens illegale financiering en het omkopen van kiezers. Op de verkiezingsdag zelf waren er bommeldingen bij diverse stembureaus in het buitenland.

Een cameraman van MD1 pakt zijn spullen in bij de Centrale Kiescommissie, waar tijdens de uitslagenavond door aanhangers van pro-Russische partijen kort werd geprotesteerd tegen vermeende fraude. Foto: Dénis van Vliet

Hoe PAS de overwinning behaalde

Hoe wist PAS ondanks deze inmenging de overwinning te behalen, zij het met een kleinere marge dan in 2021? Heeft Moldavië zich nu definitief losgemaakt van Rusland, of liggen er nog Russische kaarten op tafel om het land terug te trekken in Moskou’s invloedssfeer?

De eerste verklaring voor het succes is dat PAS heeft geleverd. De partij trok in 2021 de verkiezingen in met een pro-Europese en anticorruptieagenda. Op de corruptie-index van Transparency International steeg Moldavië van plaats 105 naar 76, waarbij het landen als Oekraïne, Servië, Albanië en zelfs EU-lid Hongarije achter zich heeft gelaten. Daarnaast zijn de toetredingsonderhandelingen met de Europese Unie inmiddels gestart.

Kaart van Moldavië met de verkiezingsuitslag per district: in de gele gebieden won de pro-Europese partij PAS, in de rode het pro-Russische Patriottisch Blok. Bron: Newsmaker.md

De tweede verklaring is de steun van Moldaviërs in het buitenland. Van de 280.000 stemmen uit de diaspora ging liefst acht op de tien naar PAS. Ook in 2024, bij de presidentsverkiezingen en een referendum over de Europese koers van het land, speelde de diaspora een doorslaggevende rol. Het tijdschrift New Eastern Europe onderzocht toen waarom, en concludeerde dat dit komt doordat de meesten in EU-landen wonen, dagelijks de voordelen van Europese integratie ervaren en zich feller uitspreken tegen corruptie en Russische inmenging. Hun opkomst is bovendien opvallend hoog.

De keerzijde van vier jaar PAS

Maar voordat het een lofzang wordt op PAS: het land mag dan minder corrupt en dichter dan ooit bij toetreding tot de EU zijn, lang niet alle Moldaviërs zijn er in de afgelopen vier jaar op vooruitgegaan. De coronapandemie trof de economie hard en nog voor die voorbij was, begon de grootschalige Russische invasie in Oekraïne. Daardoor verloor het land veel handel met Oekraïne én - door Sandu’s pro-Oekraïense koers - ook met Rusland.

‘Het is slechter dan vier jaar terug,’ zei een oude vrouw zondag bij een stembureau in hartje Chișinău. ‘De prijzen zijn enorm gestegen, terwijl de pensioenen nauwelijks meegroeien.’ Ze wil niet zeggen op wie ze stemde, maar vindt dat politici ‘er alleen maar voor zichzelf’ zitten. ‘Dus heb ik de minst kwade gekozen.’

Hoofdredacteur Stela Untila van Newsmaker, een onafhankelijke online nieuwswebsite, waarschuwt PAS dan ook voor hoogmoed. Veel kiezers stemden volgens haar niet uit overtuiging, maar uit angst voor het pro-Russische kamp of simpelweg bij gebrek aan een geloofwaardig alternatief. Nu verwachten zij tastbare verbeteringen: waardige lonen en pensioenen, investeringen, banen en een gezondheidszorg die werkt. ‘Dit is jullie laatste kans’, schrijft Untila. ‘Luister naar de mensen, lever resultaten en neem jezelf niet te serieus.’

‘Luister naar de mensen, lever resultaten en neem jezelf niet te serieus'

Untila adviseert PAS voor de komende vier jaar niet alleen oog te hebben voor de EU-gezinde stedelijke elite, maar ook voor de zorgen van mensen in de regio’s. Tijdens reportages in het zuidelijke Gagaoezië en in het noorden van het land – gebieden waar het pro-Russische blok goed scoorde – trof ze naar eigen zeggen geen vijandige kiezers, maar burgers die zich genegeerd voelen vanwege hun leeftijd, achtergrond of opleidingsniveau. Hun wensen zijn volgens haar eenvoudig: vrede, minder armoede en gehoord worden.

Hoewel de economie inmiddels weer groeit, concludeerde de Europese Commissie dit voorjaar dat Moldavië kwetsbaar blijft door een zwakke landbouwproductie, dalende transportvraag en een nieuwe energieprijsschok. Inflatie ligt hardnekkig boven de doelstelling van de centrale bank, terwijl het begrotingstekort en de staatsschuld oplopen door hogere overheidsuitgaven en salarissen. Daarmee blijft de groei afhankelijk van externe factoren zoals energie- en voedselprijzen, én van Europese financiële steun.

Het zwakke pro-Russische blok

Iulian Groza, oud-viceminister van Buitenlandse Zaken en nu directeur van denktank IPRE, is milder: ‘Sommige mensen zijn ontevreden over de regerende partij, omdat de beloofde hervormingen nog niet het directe effect hebben gehad dat zij verwachtten’, zegt hij tegenover RAAM. ‘Maar’, voegt hij eraan toe, ‘het goede nieuws is dat de geopolitieke voorkeuren stabiel blijven: het aandeel pro-Europese burgers neemt geleidelijk toe, terwijl het aantal pro-Russische kiezers juist afneemt.’ 

Het parlementsgebouw in Chișinău, hart van de Moldavische politiek. Foto: Dénis van Vliet

Nog een geluk voor PAS: echt charismatische leiders had het Patriottisch Blok, oftewel het pro-Russische kamp, niet - ondanks dat kiezers via allerlei andere kanalen en soms met geld werden aangespoord vooral niet op PAS te stemmen. Het blok is pas in juli ontstaan, omdat toen al duidelijk was dat geen enkele partij afzonderlijk in de buurt kon komen van PAS.

Echt charismatische leiders had het Patriottisch Blok, oftewel het pro-Russische kamp, niet

Volgens Groza is het Patriottisch Blok in feite de communistische partij in een nieuw pro-Russisch jasje. ‘De eminence grise van de Communistische Partij is Vladimir Voronin (president van Moldavië van 2001 tot 2009, red.). Ooit een machtig man, maar nu irrelevant. Vrijwel alle leiders van de partijen in het blok zijn ooit bij hem begonnen, maar hebben hem verraden door voor zichzelf te beginnen. Voronin werd uiteindelijk onder druk van Rusland toch weer gedwongen met hen een coalitie te vormen tegen het EU-kamp.’

De laatste weken wierp vooral Igor Dodon zich op als boegbeeld van het Patriottisch Blok. Hij was van 2016 tot 2020 president van Moldavië en werd in dat laatste jaar verslagen door Sandu. Maar ironisch genoeg kwam er kritiek op hem uit eigen hoek: Voronin beweerde in een tv-interview dat Dodon in zijn tijd als president steekpenningen had aangenomen van een oligarch. Een andere tegenvaller voor het blok was er een week voor de verkiezingen, toen de partij van Irina Vlah - eveneens ‘opgegroeid’ binnen de communistische partij - van deelname werd uitgesloten vanwege beschuldigingen van illegale financiering en betrokkenheid bij Russische inmenging.

Dreiging uit Moskou blijft

Maar of met de overwinning van PAS en het teleurstellende resultaat van het Patriottisch Blok het gevaar uit Rusland is geweken, is nog maar zeer de vraag. Rusland mag er dan niet in zijn geslaagd het parlement te domineren, het land heeft met de invasie van Oekraïne laten zien dat het geweld niet schuwt om zijn zin te krijgen. De Amerikaanse denktank Institute for the Study of War (ISW) waarschuwde daags voor de verkiezingen dat het Kremlin bezig is de voorwaarden te scheppen voor mogelijk gewelddadige protesten om Sandu van de macht te verwijderen, ongeacht de uitkomst van de verkiezingen.

Dénis van Vliet

Journalist

Dénis van Vliet is journalist. Hij volgt de ontwikkelingen in de (voormalige) Sovjet-Unie en Rusland al sinds zijn jeugd.

Hoewel de oorlog tegen Oekraïne veel van Ruslands aandacht en middelen opslokt, blijft het Kremlin hardnekkig vasthouden aan zijn strategische doelstellingen in Moldavië en de bredere regio van de voormalige Sovjet-Unie. Deze langdurige en gesofisticeerde hybride oorlog combineert politieke inmenging, financiële steun en informatieoorlogvoering. Het illustreert dat Rusland niet van plan is achterover te leunen na de verkiezingen van 2025, maar juist paraat staat om zijn invloed in Moldavië blijvend te versterken en waar nodig geweld te gebruiken om zijn doelen te bereiken, waarschuwt het Institute for the Study of War.

In haar analyse noemt de denktank Dodon nadrukkelijk als een van de personen die zo’n operatie zou kunnen orkestreren. Hij hintte op de verkiezingsdag, nadat hij zijn stem had uitgebracht, al dat het ‘tijd is voor verandering’ en dat die op verschillende manieren kan worden bewerkstelligd. ‘Laten we morgen klaarstaan om de overwinning te verdedigen,’ zei hij. Gevolg: maandag verzamelden aanhangers van zijn blok al in het centrum van Chișinău, wat ook leidde tot tegenprotesten. Hij zelf was ook ter plekke, om te vertellen dat hij de uitslag niet erkende.

Nationaal project

Ook Groza wijst er op dat het gevaar allerminst is geweken: Rusland zal blijven proberen het land te destabiliseren, via desinformatie, illegale financiering en zijn pionnen. Onder die pionnen is niet alleen Dodon, maar ook de voortvluchtige oligarch Ilan Șor, die na een veroordeling wegens miljardenfraude het land ontvluchtte en sindsdien de Russen helpt Moldavië naar hun hand te zetten.

Rusland zal blijven proberen het land te destabiliseren, via desinformatie, illegale financiering en zijn pionnen

Groza: ‘De Europese toetreding is geen doel van één partij, maar een nationaal project. De steun van de EU maakt ons sterker: zij helpen ons niet alleen economisch, maar ook om ons te verdedigen tegen de Russische hybride oorlog. Daarom is toetreding tot de Unie zo cruciaal voor onze veiligheid én onze toekomst.’ 

Het mag dan 3-0 staan voor Moldavië, de wedstrijd is nog lang niet uitgespeeld.

Transnistrië: pro-Russisch blok grootste, pro-Europees PAS tweede

Ook inwoners van het afgescheiden pro-Russische gebied Transnistrië konden zondag naar de stembus voor een nieuw parlement, net als alle Moldaviërs. Dat bleek echter geen eenvoudige opgave: aan de oostkant van de rivier de Dnjestr, waar Transnistrië ligt, waren slechts twaalf stembureaus ingericht. Die stonden allemaal op locaties die onder controle staan van de regering in Chișinău. 

Wie wilde stemmen in de Moldavische verkiezingen, moest dus Transnistrië verlaten. Enkele dagen voor de verkiezingen werden er bovendien vijf stembureaus verplaatst, waarop de autoriteiten in Tiraspol Chișinău beschuldigden van pogingen om stemmen uit Transnistrië te dwarsbomen.

Van de circa 300.000 inwoners van Transnistrië brachten slechts zo’n 12.000 hun stem uit. Het Patriottisch Blok, de grote pro-Russische alliantie, behaalde met 50 procent de meeste stemmen. Opvallend was het resultaat van de pro-Europese regeringspartij PAS, die met 30 procent als tweede eindigde. Het zijn bijzonder veel pro-Europese stemmen voor een pro-Russische regio.

Sommige inwoners probeerden in het westen van Moldavië hun stem uit te brengen. Maar wie de auto pakte, moest geduld hebben: de brug bij de ‘grensplaats’ Camenca werd langdurig geblokkeerd, waardoor slechts mondjesmaat verkeer werd doorgelaten. De Transnistrische autoriteiten gaven Chișinău de schuld van de blokkade. De Moldavische regering ontkent dat.