In Berlijn is afgelopen weekend in ballingschap de eerste politieke partij opgericht die Russische tegenstanders van de oorlog tegen Oekraïne moet verenigen. Andrej Archangelski was erbij en laat zijn gedachten gaan over de raison d'être, partijstructuur en kansen van 'Vreedzaam Rusland'.
Ilja Jasjin bij de oprichting van Vreedzaam Rusland. Foto: Telegram Ilja Jasjin
Op 12 en 13 juni vond in Berlijn het oprichtingscongres plaats van de eerste Russische politieke partij in ballingschap. Ilja Jasjin is de leider van de nieuwe partij, die de naam Vreedzaam Rusland (‘Mirnaja Rossija’) heeft gekregen.
Jasjin (42) stond in zijn jeugd aan het hoofd van de jongerenafdeling van de Russische democratische partij Jabloko (2000–2008), maakte daarna deel uit van het bestuur van de Partij voor Volksvrijheid (PARNAS, 2012–2016), waar hij vertrok na interne conflicten. In 2017 werd hij verkozen tot gemeenteraadslid in Moskou.
Jasjin veroordeelde de Russische invasie van Oekraïne, maar emigreerde niet. Hij bleef in Rusland en maakte anti-oorlogsreportages voor zijn YouTube-kanaal. Eind 2022 werd hij veroordeeld tot acht jaar en zes maanden gevangenisstraf. Op 1 augustus 2024 kwam hij vrij als onderdeel van een gevangenenruil tussen Rusland en het Westen. Tegenwoordig woont Jasjin in Duitsland.
Partij voor de gewone burger
In het voorjaar van 2026 kondigde hij de oprichting van de partij aan. Volgens hem zijn veel politici in ballingschap veranderd in bloggers, en ‘de meeste oppositie-organisaties in ballingschap functioneren als gesloten clubs’. Daardoor kan de ‘gewone burger’ geen lid worden van een politieke organisatie.
De nieuwe partij moet ‘voorstanders van het beëindigen van de oorlog verenigen’, aldus Jasjin. ‘We richten een partij op die zichzelf ten doel stelt de vrede naar Rusland terug te brengen. Wij vinden dat het in ons landsbelang is de Russische troepen uit Oekraïne terug te trekken en een relatie als goede buren op te bouwen met Europa’. Op het oprichtingscongres verklaarden partijvertegenwoordigers bovendien dat zij de rechten van alle volkeren van Rusland en van de lhbti-beweging zullen ondersteunen.
Dat klinkt allemaal leuk en aardig, maar waarom ontplooiden Russische oppositiepolitici dit initiatief niet al in 2022, toen Rusland Oekraïne binnenviel? Dat moment leek bij uitstek geschikt om de ongeveer één miljoen Russen die het land verlieten te verenigen. Toch is nu pas vierenhalf jaar na het begin van de oorlog sprake van de oprichting van een partij.
Ook problematisch is het woord ‘vreedzaam’ in de naam van de partij, wat na 2022 dubbelzinnig klinkt. Jasjin legt de nadruk op een ‘vreedzame strijd’ (en op vrede ‘voor Rusland’, niet voor Oekraïne), op een moment waarop de vrije wereld feitelijk verwikkeld is in een harde confrontatie met totalitaire regimes.
‘Na 2022 is het naïef te denken dat het Kremlin op vreedzame wijze kan worden verslagen’, zeggen Oekraïense commentatoren. Dat voor een kat is gekozen als officieel logo voor de partij, maakt het des te ironischer.
De geschiedenis laat zien dat het in ballingschap logischer is om niet een politieke partij op te richten, maar een bredere beweging: een blok of een front, om zo veel mogelijk mensen te verenigen. Toch opteert Jasjin nu voor de partijvorm (‘geen fonds, geen club van gelijkgestemden, geen vereniging’).
Waarom?
Het woord ‘partij’ heeft in de Russische politieke cultuur een bijzondere betekenis. Het suggereert een zakelijke en principiële organisatie. Volgens Jasjin is het begrip ‘partij’ beter te begrijpen voor Europese partners.
Een van de doelstellingen van de nieuwe organisatie is immers aansluiting zoeken bij Europese instellingen. ‘De dialoog met Europa zullen wij niet langer voeren als privépersonen, maar als vertegenwoordigers van een door Europeanen erkende partij die deel is geworden van het politieke systeem van de Europese Unie’, aldus Jasjin.
Horizontaal of verticaal?
De oprichting van een partij in ballingschap legde meteen een aantal problemen bloot. Een daarvan is de vraag hoe de partij bestuurd moet worden, oftewel hoe democratisch de partij zelf is.
Maksim Reznik, voormalig gemeenteraadslid van Sint-Petersburg en een van de partij-ideologen, schreef vlak voor het congres op zijn Telegram-kanaal dat Jasjin alle macht in eigen handen probeert te concentreren. Tegenstanders van Jasjin stelden een collectief bestuursorgaan voor, maar de meerderheid van de congresdeelnemers stemde uiteindelijke voor maximale bevoegdheden voor Jasjin.
De vraag welke vorm van bestuur beter is, is niet zo eenvoudig te beantwoorden.
‘Collectief bestuur’ klinkt natuurlijk mooi. Maar veel democratische partijen in Rusland zijn juist door collectief bestuur uiteengevallen, bijvoorbeeld omdat regionale afdelingen weigerden besluiten van het centrale partijbestuur uit te voeren.
In de jaren 2000 werd binnen de Russische oppositie het horizontale bestuursmodel populair als alternatief voor de klassieke hiërarchische structuur. Mensen zouden zelfstandig, zonder ‘chef’, kunnen bepalen hoe taken worden verdeeld. Zulke horizontale structuren bleken effectief na de protesten van 2011-2012 en later ook in de ballingengemeenschap. Onlangs nam ik deel aan een discussie in Hamburg waar Russische emigranten verklaarden dat zij ‘geen politici nodig hebben om hun problemen op te lossen’. Zelforganisatie was daarbij het sleutelwoord.
De paradox is echter dat horizontale structuren heel goed werken, behalve op het politieke strijdtoneel. Politieke projecten hebben uiteindelijk een leider nodig die verantwoordelijkheid neemt.
Een clandestiene partij
Een ander probleem van een partij in ballingschap is het gesloten karakter. Een partij die het regime van Vladimir Poetin uitdaagt, zou juist zo open mogelijk moeten zijn. En zo democratisch mogelijk, om niet dezelfde fouten te maken als het systeem waartegen zij strijdt. Partijleiders zouden voor beperkte termijnen gekozen moeten worden; interne concurrentie en kritiek zouden vanzelfsprekend moeten zijn.
Maar de Russische oppositie kan zich zelfs buiten Rusland niet als een gewone politieke partij gedragen, omdat veiligheid voortdurend een rol speelt. Iedereen die het gezag van Poetin uitdaagt wordt natuurlijk nauwlettend in de gaten gehouden door de Russische veiligheidsdiensten.
Om die reden bieden de statuten van de nieuwe partij de mogelijkheid tot anoniem, vertrouwelijk lidmaatschap. Daarnaast zullen clandestiene commissies zich bezighouden met de contacten met aanhangers binnen Rusland.
Toch staat dit principe op gespannen voet met het idee om Poetin openlijk uit te dagen: een partij kan geen geheim genootschap zijn.
De financieringsbronnen van de partij maakt Jasjin niet bekend, naar eigen zeggen ook uit veiligheidsoverwegingen. Het gerucht gaat dat deelnemers aan het congres tijdens een besloten vergadering op de eerste dag hebben aangedrongen op financiële transparantie, maar Jasjin weigerde daaraan tegemoet te komen.
Jasjin stelde dat de nieuwe partij in Rusland waarschijnlijk snel zal worden bestempeld als ‘extremistische organisatie’ — een juridische kwalificatie die vervolging mogelijk maakt van iedereen die met die organisatie samenwerkt, en die het mogelijk maakt bankrekeningen te bevriezen. Volgens Jasjin zijn er zakenlui die bereid zijn de partij te financieren, maar zij kunnen dat uitsluitend anoniem doen. Anders zou de partij eenvoudigweg geen geld hebben. Voor zover bekend zijn die financiers overigens zakenlieden in ballingschap die niet in de grondstoffenhandel actief zijn.
Het oprichtingscongres van Vreedzaam Rusland in Berlijn. Foto: Facebook Ilja Jasjin
Unieke mogelijkheid
Het sterkste argument vóór de oprichting van de partij is dat die broodnodig is om voorbereid te zijn op een eventuele machtsomwenteling wanneer het regime in Rusland verzwakt, een scenario dat in 2026 steeds vaker ter sprake komt.
Voor de nabije toekomst van Rusland zijn grofweg twee scenario's denkbaar. Het eerste scenario is verdere escalatie, mogelijk zelfs met inzet van kernwapens door het Kremlin en uitbreiding van de oorlog naar andere delen van Europa.
Het andere scenario is dat binnen het Kremlin een groep tegenstanders van Poetin ontstaat die tot de conclusie komt dat Rusland deze oorlog niet kan winnen. In dat geval ontstaat een breuk binnen de elite en doet zich voor de oppositie een kans voor.
Dat is precies de redenering van Jasjin: de nieuwe partij wordt opgericht om klaar te staan voor zo'n unieke mogelijkheid op het moment dat het huidige regime verzwakt of zelfs verdwenen is. ‘Die mogelijkheid zal zich maar kort voordoen. We moeten flexibel zijn en op elk moment klaarstaan om een historische kans te benutten. Het mag niet gebeuren dat het venster zich opent en wij dan alleen op onze sokken door de kamer springen op zoek naar onze broek’, aldus Jasjin.
De geschiedenis kent succesvolle voorbeelden van politieke ballingen die zijn teruggekeerd naar het vaderland, zoals in Portugal, Spanje, Griekenland en Tsjechoslowakije in de tweede helft van de twintigste eeuw. Voor een machtsovername zijn niet alleen leiders nodig, maar ook grote groepen mensen die tal van praktische rollen kunnen vervullen op ministeries, in stadsbesturen en bij overheidsdiensten. Voor zo’n toekomstige overgangsperiode is Vreedzaam Rusland opgericht. Vooralsnog ontbreken echter de randvoorwaarden.
Veelzeggend is dat Jasjin in zijn eerste oproep in het voorjaar van 2026 verwees naar ‘partijen die aan het einde van de negentiende eeuw door Russische oppositieleden in ballingschap werden opgericht’. Hij noemt de naam niet, maar duidelijk is dat hij doelt op de Russische Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (RSDAP).
Die marxistische partij werd in 1898 opgericht en werkte bijna twintig jaar vanuit ballingschap. In 1903 splitste zij zich in de bolsjewieken (onder leiding van Vladimir Lenin) en de mensjewieken (onder leiding van Joeli Martov). Lenins partij werd later de voorloper van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie. Na de revolutie van 1917 vestigde die partij een totalitair regime dat zeventig jaar standhield.
Treurig genoeg bestaat in de Russische geschiedenis geen voorbeeld van een succesvolle democratische partij
Hoe kan een democraat als Jasjin een voorbeeld ontlenen aan een ideologie die uiteindelijk leidde tot de dood van miljoenen mensen? Het antwoord is eenvoudig: hij heeft behoefte aan een succesverhaal. Maar treurig genoeg bestaat in de Russische geschiedenis geen voorbeeld van een succesvolle democratische partij.
In de Sovjet-Unie kon zo'n partij niet bestaan. Na de val van de USSR werd Jabloko (‘Appel’) de meest succesvolle democratische partij. Het beste resultaat behaalde zij in 1995, toen zij bij de parlementsverkiezingen 6,89 procent van de stemmen en 45 zetels veroverde.
Jabloko bekritiseerde consequent de oorlogen van Rusland, maar slaagde er nooit in zich met andere democratische krachten te verenigen. Tegenwoordig is de partij niet meer vertegenwoordigd in het parlement en speelt ze geen enkele rol van betekenis meer in de nationale politiek.
De fout van democratische bewegingen in Rusland was vaak dat zij zich concentreerden op één enkele kwestie, bijvoorbeeld de strijd tegen corruptie, in het geval van Aleksej Navalny. Maar de huidige uitdagingen voor de Russische oppositie zijn veel breder. Zij moet een eerlijk antwoord formuleren op de vraag hoe een toekomstig Rusland eruit zou moeten zien. Welke staatsvorm is wenselijk? Een presidentieel systeem of een meer federale structuur?
Het principe van een ‘sterke presidentiële macht’ werd onder de democratisch gekozen president Boris Jeltsin vastgelegd in de Russische grondwet van 1993. Helaas maakte juist die grondwet het Vladimir Poetin na 2000 mogelijk alle macht naar zich toe te trekken.
Rusland kent geen sterke democratische traditie en er is geen voorbeeld voorhanden van een succesvolle democratische partij. Dat maakt de uitdaging voor Jasjin des te groter. Want of de Russen nog geloof hebben in een alternatief voor het regime van Poetin, zal mede afhangen van het succes of falen van zijn partij. Als die er niet in slaagt de Russische ballingen daadwerkelijk te verenigen, dreigt nog meer desillusie over een democratische toekomst voor Rusland.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
