Op 4 juni 2026 zou de Russische oppositieleider Aleksej Navalny vijftig jaar oud zijn geworden. Zijn opvolgers hebben moeite om zijn schoenen te vullen. Politiek analist Anton Barbashin blikt terug op Navalny’s levenswerk en beschouwt hoe de Russische oppositie in ballingschap er nu voor staat. 

Aleksej Navalny neemt een selfie met zijn aanhangers in april 2018, bij een demonstratie voor vrij internet en tegen blokkade van Telegram. Foto: Sergei Ilnitsky / ANP / EPA

Vandaag, op 4 juni 2026, zou Aleksej Navalny (1976-2024) vijftig jaar oud zijn geworden. Inmiddels ruim twee jaar geleden overleed hij in de afgelegen strafkolonie IK-3 te Charp, in het Russische poolgebied. 

Navalny was een uniek soort democratische anti-Poetin-politicus. Hij was te jong om deel uit te maken van de ‘oude democraten’ – mensen die al actief waren sinds eind jaren 80, in de jaren 90 of vroege jaren 2000, en vaak samenwerkten met het Kremlin. Hij was nooit onderdeel van een institutie of organisatie, in tegenstelling tot veel vertegenwoordigers van de oude garde, die er niet in slaagden om te voorkomen dat Rusland uitgroeide tot een gepersonaliseerde autoritaire en oorlogslustige staat. 

Sterker nog, terwijl hij in de gevangenis zat – waar hij op 16 februari 2024 zou worden vermoord – schreef Navalny over de verantwoordelijkheid van veel liberale media en mensen uit het establishment, van wie velen nog steeds actief zijn en beweren de anti-Poetin-gemeenschap in ballingschap te vertegenwoordigen. 

Breuk tussen generaties

Met zijn uitspraken, zowel toen als eerder, trok hij een lijn tussen twee generaties. De eerste beleefde haar hoogtijdagen toen de Sovjet-Unie instortte, en maakte in de jaren 90 moeilijke keuzes die uiteindelijk de weg vrijmaakten voor Poetins presidentschap. De tweede, een generatie van post-Sovjet aspirant-leiders, was te jong of nog niet eens geboren toen de keuzes gemaakt moesten worden die Rusland hadden kunnen behoeden voor de koers die Poetin afdwong.

Navalny is nooit een vriend geweest van het ‘liberale establishment’. Hij discussieerde met journalisten en hield zich niet aan het ongeschreven ‘gedragsprotocol’ dat in Moskou gold ten tijde van het begin van zijn carrière. De taal die hij sprak was niet die van een typische liberale politicus of activist. 

Hij had het nooit over vage concepten en grote idealen, maar gebruikte taal die ook ‘de taxichauffeur in Omsk’ kon begrijpen. Hij hamerde continu op twee punten: corruptie en leugens. Zijn slogan ‘Niet liegen, niet stelen’ was simpel en doeltreffend: er was niets tegenin te brengen.

Je zou kunnen zeggen dat Navalny een populist was. Waar veel Russische liberalen het hadden over vrijheid en democratie, viel hij de kernprincipes van Poetins regime aan: corruptie, manipulatie en propaganda. Zijn alternatieve visie was gestoeld op praktische ingrepen die moesten zorgen voor meer welvaart en een gevoel van waardigheid, en niet zozeer op westerse instituties en gewoontes. 

Anton Barbashin

Politiek analist

Anton Barbashin is politiek analist. Hij is medeoprichter en redactiedirecteur van Riddle Russia.

Bedreiging voor het Kremlin

Dat was een succesvolle strategie. Waar de democraten van de oude generatie rond 2010  hooguit 10 procent van de Russische bevolking bereikten, sprak Navalny een potentiële nieuwe meerderheid aan.

In 2013 gaf het stadsbestuur van Moskou Navalny groen licht om mee te doen aan de burgemeestersverkiezingen. Het was een strategische zet om aan te tonen dat de oppositiepoliticus maar weinig steun had. Maar Navalny haalde bijna 30 procent van de stemmen. Als er eerlijk was geteld, had hij waarschijnlijk een tweede ronde tegen de zittende burgemeester Sergei Sobjanin afgedwongen.

In voorbereiding op de presidentsverkiezingen van 2018 (waarvoor hij werd uitgesloten van deelname) bouwde Navalny een landelijk netwerk van ‘partijkantoortjes’ op, met duizenden volgelingen en donoren – iets wat geen andere Russische politicus ooit voor elkaar had gekregen. Samen met zijn team introduceerde hij het concept ‘slim stemmen’, een systeem dat kiezers adviseerde op wie ze strategisch moesten stemmen om de meeste kans te maken de zittende vertegenwoordiger van het regime te verslaan. Onderzoek van Riddle Russia wees uit dat dit systeem tegenkandidaten zo’n 7 procentpunt extra stemmen kon opleveren.

Hoe dan ook was Navalny een bedreiging voor het regime: een politicus die handig kon inspelen op onverwachtse protesten en daarmee een serieuze uitdaging kon vormen. In 2020 werd hij vergiftigd tijdens een reis door Rusland. Met hulp van zijn aanhangers en bondgenoten werd hij overgebracht naar Berlijn, waar hij revalideerde. Volgens de logica van het Russische regime had het verhaal daar moeten eindigen: ballingschap is de doodsteek voor elke oppositieleider. Maar Navalny besloot terug te keren naar Rusland, waar hij werd gearresteerd, opgesloten en uiteindelijk vermoord.

Onbegrijpelijke terugkeer naar Rusland

Achteraf bezien is zijn besluit om terug te keren, met inachtneming van alle risico’s, niet uit te leggen. Gedreven, bijna obsessief, als hij was, leek hij maar één levenspad voor zich te zien: all in gaan. Hij leek bereid om net zo lang in de gevangenis door te brengen als nodig was om Poetins heerschappij uit te zitten, en om vervolgens als een soort Russische Nelson Mandela te worden vrijgelaten. Althans, zo dachten behoorlijk wat van zijn aanhangers erover, in de naïeve veronderstelling dat Poetin hem niet zou vermoorden terwijl de hele wereld toekeek.

Aleksej Navalny was in staat toe te geven dat hij ongelijk had. Hij had de moed om zijn excuses aan te bieden en door te gaan. Zijn vroegere anti-Georgische uitspraken – schokkend en walgelijk – worden vaak aangehaald als ‘bewijs’ dat hij een Russisch nationalist was en nooit een goed alternatief voor Poetin is geweest. Toch bood Navalny publiekelijk zijn excuses aan voor die uitspraken, en had voormalig Georgisch president Micheil Saakasjvili na zijn dood aardige woorden voor hem over.

Nog problematischer waren zijn uitspraken in 2014 over de Krim, die volgens veel mensen aantoonden dat Navalny niet alleen een nationalist, maar ook een imperialist was – net zoals Poetin door velen wordt gezien. Vanuit de gevangenis presenteerde hij later een 15-puntenprogramma dat volgens hem de basis moest vormen voor alle anti-oorlogs- en anti-Poetin-inspanningen. Enkele van de kernpunten zijn het herstellen van de Oekraïense staat volgens de grenzen van 1991 – en daarmee de Krim en alle andere bezette gebieden terug te geven – alsook het onderzoeken van oorlogsmisdaden in samenwerking met de internationale gemeenschap, en het agenderen van herstelbetalingen voor wat het Russische leger in Oekraïne heeft aangericht. Het 15-puntenprogramma was zijn laatste grote statement over zijn zo gewenste toekomst van Rusland.

De worsteling van Navalny’s opvolgers 

Na Navalny’s dood werd zijn vrouw Joelia het gezicht van zijn beweging. Zij onderhoudt het contact met leiders en het bredere publiek in het westen, organiseert intellectuele bijeenkomsten en ontwikkelt stapsgewijze hervormingsplannen voor Rusland. 

Maar net als bij alle andere grote politieke groepen in ballingschap is het beginpunt van die plannen een moment in de toekomst waarop Poetin op de een of andere manier al van het toneel verdwenen is – van de troon gestoten dan wel door een natuurlijke doodsoorzaak. Een moment waarop deze emigranten weer warm worden onthaald in Rusland, en het pad voor hen geëffend is om machtsposities te bekleden. 

Niemand heeft echter een origineel idee over hoe het proces van Poetins val kan worden versneld, behalve dan nog meer personen en organisaties die betrokken zijn bij de oorlog of machtsmisbruik op de sanctielijst zetten.

Navalny's vrouw, Joelia en Leonid Volkov, een van Navalny's vertrouwelingen, proberen samen met een kleine groep het werk van Aleksej voort te zetten. Foto: Stephanie Lecoco / ANP / EPA

Gebrek aan visie

Navalny en zijn bondgenoten, vrijwilligers en supporters zijn nooit bereid geweest geweld te gebruiken. Ze hebben zich altijd beroepen op de grondwet en zijn nooit in zee gegaan met Russische nationalisten, of andere groepen die snel een paar Molotovcocktails of soortgelijk geschut kunnen regelen.

Inmiddels is Navalny’s Anti-Corruptiefonds (FBK) in Rusland verklaard tot ‘extremistische organisatie’ en daarmee een bijna-permanente risicofactor geworden voor degenen die in Rusland zijn gebleven en ooit met de organisatie hebben samengewerkt. Dat maakt het moreel en politiek onmogelijk voor leden van Navalny’s team in ballingschap om Russen in Rusland op te roepen iets in hun naam of in de naam van Aleksej Navalny te doen.

De aanhoudende conflicten en interne botsingen ondermijnen het vertrouwen in degenen met wie Navalny samenwerkte en in wie hij geloofde

Uit alle onderzoeken onder aanhangers van Navalny, zowel in ballingschap als in Rusland zelf, blijkt consistent frustratie over de inmiddels alomtegenwoordige conflicten met andere oppositiegroepen in ballingschap, en over het gebrek aan een positieve agenda. De achterban van FBK is niet meer te porren voor weer een corruptieschandaal, maar verwacht leiderschap, een visie, of wil ten minste het gevoel krijgen dat Navalny’s bondgenoten weten waar ze mee bezig zijn en wat ze najagen. De aanhoudende conflicten en interne botsingen ondermijnen het respect voor en vertrouwen in degenen met wie Navalny samenwerkte en in wie hij geloofde. Dat roept met terugwerkende kracht vragen op over zijn mensenkennis.

Conflicten in Russische oppositie hollen resterende steun uit

De banaliteit van politiek in ballingschap is de continue staat van afnemende middelen en een steeds fellere strijd om de rol van ‘dé vertegenwoordiger van de Russische oppositie’. Aan de ene kant is dit een natuurlijke gang van zaken voor elke oppositie in ballingschap. Waar academici, journalisten en analisten ‘gewoon’ hun werk kunnen blijven doen, is het voor politici en activisten veel moeilijker om zich aan te passen. 

Aan de andere kant zouden westerse leiders en instituties liever een verenigde Russische oppositie zien – één groep waarmee ze zaken kunnen doen, om beleid af stemmen en om een communicatielijn open te houden voor een hypothetische toekomst waarin deze mensen kunnen terugkeren naar Rusland en een plek aan tafel kunnen opeisen.

Maar de Russische oppositie is verdeeld. Team Navalny houdt zich altijd afzijdig van de andere groepen, die op de een of andere manier steeds dichter tegen Michail Chodorkovski aan kruipen. Die heeft onder andere de middelen om een scala aan activiteiten in stand te houden.

Conflicten met het team van Navalny raken zijn nalatenschap. Helaas gaat het niet alleen om hoogoplopende discussies over ideeën. Een nauw contact van Chodorkovski gaf naar verluidt de opdracht tot een brute aanval op Leonid Volkov in 2024, een van Navalny’s grootste vertrouwelingen. Twee mannen vielen Volkov destijds buiten zijn woning in Vilnius aan met een hamer en pepperspray.

Zolang de oorlog voortduurt zullen Russische oppositiegroepen blijven botsen. Onvermijdelijk zal dat ten koste gaan van de steun die ze nog over hebben in Rusland en zelfs in de ballingengemeenschap.

Navalny’s nalatenschap overstijgt FBK

Navalny’s nalatenschap behoort echter allang niet meer exclusief toe aan zijn team en trouwste aanhangers. Aleksej heeft namelijk laten zien dat het mogelijk is om een landelijke organisatie op te bouwen zonder de steun van invloedrijke donoren of beschermheren binnen de politieke elite. 

Hij heeft aangetoond dat Russen gemobiliseerd kunnen worden om in actie te komen – of het nu gaat om straatprotesten of bij de stembus – op een schaal die nooit eerder was vertoond. Zijn ideeën vonden zelfs binnen de systeempartijen in Rusland steun. 

Navalny heeft een voorbeeld achtergelaten dat op zeker moment zal worden opgevolgd door een nieuwe groep politieke leiders

Navalny heeft een voorbeeld achtergelaten dat, al of niet in zijn naam, op zeker moment zal worden opgevolgd door een nieuwe groep politieke leiders. Hij heeft laten zien dat vastberadenheid en een beroep op een breder publiek in Rusland de Moskouse bubbel kunnen doorbreken en in het hele land kunnen aanslaan.

Tegelijkertijd geldt dat zolang Poetin aan de macht is, elke poging om Navalny’s werk op te pakken zal leiden tot emigratie (als je geluk hebt), de gevangenis, of de dood.