Rusland heeft het steeds zwaarder in de oorlog tegen Oekraïne, en lijkt niet bereid om de strijd voor eeuwig vol te houden. Het zorgt voor steeds meer spanningen in de Russische samenleving, ziet Andrej Archangelski. Poetins ideologische verhaal lijkt anno 2026 uitgewerkt.

Straatbeeld in Moskou op 9 mei 2026. Foto: Tatyana Makeyeva / ANP / AFP

De invasie in Oekraïne leidde in 2022 niet tot massaal protest in Rusland. Integendeel: het gros van de Russische bevolking steunde de acties van het Kremlin, direct of indirect. Na de uittocht van ongeveer een miljoen Russen die tegen de oorlog waren, onderwierp het Kremlin iedereen aan uniforme propaganda: wat er restte aan onafhankelijke media werd uitgeschakeld, en de vrije meningsuiting werd aan banden gelegd.

Zo was het tot medio 2025, toen politiek analisten de situatie aan het front steeds vaker begonnen te omschrijven als een ‘patstelling’. Het Russische leger trok zich niet terug, maar rukte ook niet verder op. Elke veroverde meter grondgebied kwam de troepen op zware verliezen te staan.

Andrej Archangelski

Journalist en cultureel columnist

Andrej Archangelski is journalist, columnist en cultuurcriticus, gespecialiseerd in Russische media.

Op dat moment bood de regering-Trump (en deels ook Europese leiders) Poetin een uitweg uit de oorlog, zonder gezichtsverlies. In augustus 2025 vloog Poetin naar de Amerikaanse basis in Anchorage voor een ontmoeting met Trump. Het compromis: een wapenstilstand op basis van de actuele frontlinie. Maar Poetin ging niet akkoord: voor hem was dat geen politieke overwinning. Hij besloot op het slagveld de overwinning te behalen. Nu, in het voorjaar van 2026, is de toestand aan het front vrijwel onveranderd. Oekraïense analisten stellen vast dat de Russische verliezen al vijf maanden achtereen niet volledig aangevuld kunnen worden door nieuwe rekruten.

Tactiek van duizend speldenprikken

In 2026 is de Oekraïense industrie volledig afgestemd op de massaproductie van drones. Hiermee wil het compenseren voor het enorme verschil in militair potentieel. Het resultaat is zichtbaar: drones vallen bijna dagelijks militaire en industriële complexen aan diep in het Russische achterland, en ze overbruggen daarbij afstanden van 1.500 tot zelfs 2.000 kilometer. Omdat de luchtafweer niet in staat is zo’n gigantisch gebied effectief te verdedigen, legt het regime het internet plat en verbiedt het uitwisselen van appberichten met het buitenland, officieel uit veiligheidsoverwegingen.

Het onvermogen om een taxi of pizza te bestellen riep massaal ongenoegen op

Die maatregel had onvoorziene gevolgen. Werknemers en eigenaars van duizenden kleine zaakjes — beautysalons, bezorgers, taxichauffeurs, telefoon- en internetwinkels — zijn volledig afhankelijk van internet voor hun reclame, klantcommunicatie en betalingsverkeer. Door het afsluiten van internet werden mobiele betaalautomaten onbruikbaar, hielden veel kleine bedrijven ermee op en konden mensen niet meer betalen voor dagelijkse diensten. Niet de agressie tegen Oekraïne, maar het onvermogen om een taxi of pizza te bestellen, riep pas echt massaal ongenoegen op. Zo werkt het totalitaire regime in Rusland.

Oorlogsmoeheid

Al in 2025 was in geheime documenten van het Poetinbewind sprake van ‘oorlogsmoeheid in de Russische samenleving’. Volgens gegevens van staatsopiniepeiler VTsIOM uit april 2026 is het vertrouwen in Poetin sinds het begin van de oorlog niet zo laag geweest: 66,7% van de ondervraagden keurde zijn beleid goed.

Maar de officiële sociologie in Rusland is niet in staat de stemming in de samenleving te duiden. Sociologen maken gebruik van formele middelen, peilingen, om te registreren wie vóór Poetin is en wie tegen zijn beleid is. Maar daarbij houden deze opiniepeilers geen rekening met het fenomeen van ‘de nieuwe onverschilligen’. Een kenmerk van de nieuwe totalitaire samenleving is dat ze niet berust op totale repressie, maar juist rekent op de onverschilligheid in de samenleving waardoor het gezag zijn wetteloze gang kan gaan. Het gros van de mensen heeft lak aan het Kremlin en zijn beleid, zolang het ze persoonlijk maar niet raakt.

Het gros van de mensen heeft lak aan het Kremlin en zijn beleid, zolang het ze persoonlijk maar niet raakt

Sinds het aantreden van Poetin berust het regeringsbeleid op een stilzwijgende maatschappelijke afspraak tussen burgers en autoriteiten: de mensen bemoeien zich niet met de politiek, en daarvoor in ruil krijgen ze toestemming geld te verdienen en zich om huis en haard te bekommeren. Maar vooral belangrijk was dat ze het Kremlin ongestoord lieten regeren. Deze afspraak gold in Poetins Rusland tot 2022, toen het Kremlin de afspraak ineens schond. Het eist nu volledige politieke loyaliteit op, terwijl het tegelijkertijd het vroegere bestaansniveau en zelfs de elementaire veiligheid (bijvoorbeeld tegen Oekraïense drones) niet langer kan garanderen. Het zijn juist deze ‘voormalige onverschilligen’ die nu protesteren, al blijft het voorlopig bij woorden. 

Nieuwe proteststemmen

Van wie zijn die nieuwe proteststemmen? En kunnen ze wel als protest tegen het Kremlin worden beschouwd? Het is niet de middenklasse, niet de intelligentsia, het zijn geen arbeiders van grote fabrieken. Ze komen doorgaans uit de omvangrijke dienstensector, die het meest te lijden had onder de restricties op internetgebruik. Miljoenen die vroeger loyaal waren aan Poetin, kregen te maken met problemen. Mensen met levenservaring die goed voor zichzelf weten op te komen.

En de proteststem is steeds vaker te horen op sociale media. Op 17 maart 2026 zette de voormalige propagandist en Kremlinaanhanger Ilja Remeslo (voorheen campagne voerend tegen Aleksej Navalny en de Russische oppositie) een post op Telegram onder de kop: ‘Vijf redenen waarom ik mijn steun aan Vladimir Poetin introk’. Hij noemde de oorlog met Oekraïne een ‘doodlopende weg’ en wees op economische teruggang en de onderdrukking van media en bloggers. Remeslo werd hierop voor dertig dagen naar een psychiatrisch ziekenhuis gestuurd.

In april van dit jaar plaatste Instagram-ster Viktoria Bonja een oproep aan Vladimir Poetin online, waarin ze verklaarde dat het volk bang voor hem was, en bureaucraten hem afschermen van de echte problemen. Viktoria woont in Monaco maar heeft miljoenen fans en volgers in Rusland. Bonja’s felste criticus was propagandist Vladimir Solovjov, die haar aanvankelijk in een televisie-uitzending beledigde, maar daarna gedwongen werd zich te verontschuldigen. Bonja kreeg niet het stempel van ‘verrader’, het Kremlin suste het conflict liever. 

'Ga zelf eens in zo'n schuilkelder zitten'

Dit voorjaar klinkt er steeds vaker kritiek op Poetin en de autoriteiten vanuit de regio’s, omdat de bevolking onvoldoende wordt beschermd tegen Oekraïense drones. Inwoners van het district Samara schreven een oproep aan Vladimir Poetin, waarin ze klaagden over het gebrek aan schuilkelders in de regio, en ook over regelmatige beschietingen. Ze nodigden Poetin en de gouverneur van Samara uit om ‘zelf zo’n kelder in te gaan, waar ratten zitten en het klam is’. Een citaat: ‘Toen jullie daarheen [naar Oekraïne] gingen, dachten jullie toen niet: hoe moet het volk zich verschuilen?’ Na een massale Oekraïense droneaanval op de stad Toeapse verscheen op sociale media soortgelijke kritiek op het Kremlin. 

Zelfs onder militairen doken critici van Poetin op. De schrijver Zachar Prilepin, actief voorstander van de oorlog, schreef op Telegram: ‘...als de huidige tendens voortzet verliezen we van Oekraïne. (...) Als eerste de dorpen. Daarna de steden (...). Daarna de hele zin van de Speciale Militaire Operatie.ʼ Prilepin werd bijgevallen door strijdmakkers die schreven dat niet één van de doelen die in 2022 door Poetin werden afgekondigd is bereikt, en ook dat de Speciale Militaire Operatie een uitzichtsloze zaak is geworden.

Overwinning of nederlaag?

Gewoonlijk probeert het Kremlin alle sociale conflicten vóór 9 mei, de Dag van de Overwinning op het fascisme, te sussen. Onder Poetin heeft deze dag een quasi-religieuze status gekregen (de Overwinningscultus), en de legitimiteit van het regime is erop gegrondvest. Poetin heeft van de Dag van de Overwinning zijn persoonlijke feest gemaakt. Op die dag houdt hij als enige een toespraak op het Rode Plein. Meestal stijgen zijn populariteitscijfers na dit optreden. Maar deze keer had 9 mei geen overwinning, maar een nederlaag voor hem in petto.

De parade duurde in de verkorte versie slechts 45 minuten, en verliep voor het eerst sinds 2007 zonder militair materieel. In het Kremlin werd dit besluit uitgelegd als een ‘operationele omstandigheid’, maar de realiteit is duidelijk: Oekraïense droneaanvallen zijn het afgelopen jaar een gewoon verschijnsel geworden voor inwoners van het Europese deel van Rusland, Moskovieten inbegrepen.

Het Kremlin probeert sociale conflicten vóór 9 mei te sussen

Van tevoren kondigde Rusland voor 8 en 9 mei eenzijdig een bestand af, wat nodig was om de parade op het Rode Plein door te laten gaan. Volodymyr Zelensky kondigde een staakt-het-vuren af vanaf 6 mei, maar Rusland schond dit onmiddellijk. In de nacht van 8 mei kregen Russische regio’s een massale aanval van Oekraïense drones te verduren, dertien vliegvelden in het zuiden van Rusland gingen dicht. Na bemiddeling van de Amerikaanse president besloten de twee landen uiteindelijk tot een driedaags wederzijds bestand (van 9 tot en met 11 mei).

Sluitstuk van de onderhandelingen was de oekaze van Volodymyr Zelensky waarin hij besloot ‘toe te staan dat de Overwinningsparade in Moskou doorgaat’ (!) en hij zijn militairen verbood ‘het vierkant van het Rode Plein’ aan te vallen. Ondanks de tragiek van de omstandigheden was dit bevel een giftig-ironische bespotting van het Kremlin. Moskou trok die dag alle luchtafweer uit de regio samen rond de stad en sloot het internet af. Zelfs op de parades in de 37 regio’s van Rusland ontbraken legervoertuigen en tanks. Al die symboliek herinnert Russen eraan hoe Rusland ervoor staat in het vijfde jaar van de oorlog.  

De zinloosheid van de oorlog

In de Russische samenleving duikt in 2026 steeds vaker de vraag op waarvoor het Kremlin het meest beducht is: ‘Wat heeft de oorlog voor zin?’ Tot nu toe werd die vraag alleen door afzonderlijke bloggers en analisten gesteld. Maar algauw zou een groot deel van de Russische bevolking zich hetzelfde kunnen gaan afvragen.

Hoe nu verder? Poetin en het Kremlin blijven stellig herhalen dat de oorlog zal voortduren tot alle doelen bereikt zijn. Iedereen snapt wel dat Poetin zijn retoriek nooit zal veranderen. Dat vonden de elites best zolang er nog massale steun was voor de oorlog in Oekraïne. Maar nu brengt diezelfde stelling het regime aan het wankelen. Kennelijk is er binnen het Kremlin een groep hoge functionarissen van mening dat er dringend iets moet gebeuren om een catastrofe te voorkomen. Mogelijk kwam het initiatief voor het optreden van de populaire bloggers deze lente van deze ‘vredesfractie’, als signaal aan Poetin.

De Russische landmassa is van een voordeel in een nadeel veranderd

In ieder geval is duidelijk dat in 2026 de ideeën bij de autoriteiten zijn uitgeput. Het Kremlin heeft steeds minder argumenten paraat om de oorlogsdoelen aan de bevolking uit te leggen. De oorlog heeft zich in vier jaar uitgebreid; Oekraïne valt regelmatig Russische steden aan, zelfs de Oeral en Siberië liggen onder vuur. Wat voor ‘overwinning’ kan men de bevolking nog voorspiegelen? In een oorlog met drones is de enorme Russiche landmassa van een voordeel in een nadeel veranderd. De oorlog heeft mogelijk een nieuwe technologische grens overschreden.

Wat kan het Kremlin doen in zo’n situatie?

1. De repressie binnen het land opvoeren. Om het protest te onderdrukken zal men tot een soort stalinistische massarepressie moeten overgaan. Maar als het Kremlin populaire bloggers al vreest, zal het nauwelijks bij machte zijn tot een rechtstreeks conflict met de bevolking.
2. De bevolking ‘afleiden’ door de oorlog uit te breiden, bijvoorbeeld door hem te verplaatsen naar Baltisch grondgebied. Maar momenteel heeft het daar de middelen niet voor: alle troepen zijn ingezet in Oekraïne. 

Het belangrijkste is: de ideologische onderbouwing van het Kremlin ter rechtvaardiging van de oorlog werkt in 2026 niet langer. Weliswaar is daar tot nog toe niet veel van te merken, maar wellicht markeert 2026 het begin van een ideologische crisis van het Russische regime. Hoe de gebeurtenissen zich verder ontwikkelen is onmogelijk te voorspellen. En ook daardoor zal de spanning bij de meerderheid van de bevolking toenemen.