Een miljoen Oekraïense militairen verdedigen hun land, en ze krijgen daarbij hulp van grote stichtingen die geld inzamelen voor alles wat aan het front nodig is. RAAM sprak met Kate Lesjtsjysjyn van de grootste Oekraïense organisatie die zich bekommert om soldaten, Come Back Alive. Ze vertelt over het belang van hun werk, en hoe Europa van Oekraïne kan leren.

Luchtverdedigingsmaterieel dat Come Back Alive heeft gedoneerd aan de Oekraïense strijdkrachten. Foto: Anatolij Hajevski, Come Back Alive

‘Kom levend terug’ (‘Povernys zjyvym’) – die tekst was twaalf jaar geleden geborduurd op de kogelvrije vesten die een groepje hulpverleners aanschafte voor Oekraïense militairen aan het front. Het was 2014, de oorlog in Oost-Oekraïne was net begonnen en het slecht voorbereide Oekraïense leger kon alle hulp gebruiken.

De inscriptie wordt uiteindelijk de naam van de stichting, Come Back Alive, die een steeds belangrijker rol gaat spelen in de verdediging van Oekraïne, zeker nadat Rusland de imperiale ambities opschroeft en in 2022 Oekraïne van alle kanten binnenvalt. In 2025 haalde de stichting omgerekend ruim een half miljard euro op, een absoluut record en bijna zes keer zoveel als een jaar eerder. Van dat geld koopt Come Back Alive wat het leger op dat moment het hardst nodig heeft: van radio’s tot transportvoertuigen en van granaatwerpers tot drones.

Kate Lesjtsjysjyn richt zich voor Come Back Alive op partnerschappen buiten Oekraïne. Ze bespreekt het vanuit een koud Kyiv, waar de afgelopen weken stroom en verwarming vaak niet werkten door zware Russische raket- en droneaanvallen op de Oekraïense energievoorziening. Kate heeft ‘geluk’: ze heeft warm water en omdat ze een dag eerder veel stroom had kon ze haar appartement met een elektrische kachel opwarmen van 12 naar 14,9 graden.

Hoe is het leven in Oekraïne, nu de energievoorziening zwaar is beschadigd en de temperatuur onder het vriespunt ligt?

‘De situatie verschilt per gebouw. Een collega vertelde me gisteren dat het twintig graden was in zijn appartement en hij had water en soms stroom. Maar in algemene zin ziet het er niet goed uit. Een paar dagen geleden liep ik door de stad Dnipro en de hele dag door waren de generatoren in de straten aan het ronken. Het straatbeeld in Kyiv is hetzelfde.

Het is verdrietig om te zien wat Rusland onze steden aandoet. Het put mensen uit: naast het draaiende houden van hun eigen zaak en het ondersteunen van het leger, moeten ze ook nog bezig zijn met zichzelf warm houden. Maar we geven niet op. Men beseft dat dit vroeg of laat weer voorbij gaat. Wat mij op deze momenten “opwarmt” is bijvoorbeeld de gedachte aan hoe de warme dagen in mei zullen zijn.’

Come Back Alive is inmiddels bijna twaalf jaar oud. Hoe hebben jullie je ontwikkeld tot zo’n belangrijke schakel in de verdediging van Oekraïne?

‘We zijn opgericht in 2014, ten tijde van het begin van de Russische invasie. Sindsdien hebben we onszelf meermaals opnieuw uitgevonden: we passen ons telkens aan aan de behoeften van de Oekraïense strijdkrachten, om hun slagkracht te vergroten. We hebben ontzettend korte lijntjes met de militairen aan het front, waardoor we inmiddels veel expertise hebben opgebouwd en precies weten wat zij nodig hebben. 

We zijn partijloos en werken samen met iedereen in de sector om de defensie- en afschrikkingscapaciteiten van Oekraïne en Europa te vergroten.’

Van Europa?

‘Ja, deze oorlog gaat niet alleen maar over de Donbas, de Krim en de landkaart van Oekraïne. Uiteindelijk beïnvloedt deze oorlog de stabiliteit van ons hele continent en hoe Europa zichzelf zal moeten verdedigen, maar ook welk beleid en welke doctrines op het gebied van defensie het zal moeten inzetten. Wij waren het eerste land op het lijstje van Rusland, maar waarschijnlijk niet het laatste.’

Oekraïne heeft inmiddels tegen wil en dank veel gevechtservaring opgedaan op het moderne slagveld. Wat kunnen Europese landen leren van Oekraïne?

‘Ten eerste gaan de technologische innovatiecycli in Oekraïne en Rusland op dit moment veel sneller dan in de rest van Europa. We hebben het twijfelachtige ‘voordeel’ dat innovaties hier meteen kunnen worden getest op het slagveld. Andere Europese landen hebben die mogelijkheid niet.

Datzelfde geldt voor de aanbestedings- en inkoopprocedures. De manier waarop die in Europa zijn ingericht, met planningen en cycli van meerdere jaren, werkt in vredestijd. Maar in oorlogstijd heb je je materieel dan pas op het moment dat je het misschien niet eens meer nodig hebt. Ik begrijp dat het zo gaat, daarom wil ik ook geen vergelijking maken tussen Oekraïne en de rest van Europa, maar tussen oorlogs- en vredestijd. Voor 2014 werkte het in Oekraïne ongeveer hetzelfde als in Nederland, Noorwegen, Polen, de VS en andere landen.

In Oekraïne zijn de inkoopprocessen bij Defensie nu veel meer gedecentraliseerd. Brigades kunnen nu tot op zekere hoogte zelf hun inkoop regelen. Daarmee kun je precies inspelen op wat op een bepaald moment nodig is in een bepaald gebied aan de frontlinie.

'Rusland investeert niet in kleine defensie-startups in een vrije markt: het ontwikkelt twee of drie technologieën — niet veel, maar goed genoeg om onze infrastructuur te vernietigen'

Iets anders om rekening mee te houden is de rol van democratie en vrije markt: veel Europese landen steken voor hun defensie-investeringen veel geld in technologische startups, waardoor er concurrentie ontstaat binnen de EU en zelfs binnen individuele landen. Op zichzelf is dat goed voor ontwikkeling en innovatie. Het werkt in de IT-sector, maar uiteindelijk overleven acht of negen op de tien bedrijven in die sector niet. Met andere woorden: schaarse defensiebudgetten, kennis en aandacht raken versnipperd. Daarmee maak je de ontwikkelingslus groter en verlies je heel veel kostbare tijd. Landen als Rusland, China en Iran investeren voor hun defensie niet in kleine startups in een vrije markt. Ze hanteren een verticale structuur en ontwikkelen twee of drie technologieën: niet veel, maar goed genoeg om de infrastructuur van de vijand te vernietigen.’

Van het ingezamelde geld levert Come Back Alive allerlei materieel aan de Oekraïense strijdkrachten aan het front. Is dat niet de taak van het ministerie van Defensie?

‘We leveren van alles: humanitaire hulp, laptops, monitors, maar ook wapens. In vredestijd zorgde de overheid voor alles wat nodig was, net zoals dat nu in Nederland en andere landen gaat. Maar de omvang van de oorlog en de hoeveelheid werk die nu op het bordje ligt van de Oekraïense overheid, zijn enorm. We kunnen achterover gaan zitten en wachten tot de overheid doet wat die moet doen, of we kunnen een stap naar voren doen en helpen.’

Op dat moment valt in Kyiv even het licht uit bij Lesjtsjysjyn. ‘Oeps, daar ging de elektriciteit.’

‘Waar waren we: we stemmen continu af met de overheid wat er nodig is, waar zij en wij mee bezig zijn en waar Come Back Alive kan helpen. Een goed voorbeeld is de F-16-coalitie, waarin Nederland met andere landen F-16-gevechtsvliegtuigen doneerde aan Oekraïne.

'Come Back Alive heeft een belangrijke rol gespeeld in het opzetten van de onderhoudslocaties en commandocentra voor de door Nederland geleverde F-16's'

Het ministerie van Defensie heeft ons vervolgens gevraagd om ondersteuning bij de implementatiefase. Daar komen de eerder genoemde cycli weer om de hoek kijken: Come Back Alive is een kleine, flexibele organisatie die direct contact heeft met de “eindgebruiker” van het materieel en snel beslissingen kan maken. Bij de F-16’s hebben wij geholpen bij het ontwerpen en ontwikkelen van de onderhoudslocaties, de munitiebereidingscomplexen en de commandocentra voor de luchtmacht. Als Defensie dat allemaal zelf had moeten doen, had het veel langer geduurd. 

We zijn een implementatiepartner, die bovendien zelf zorgt voor financiële donateurs voor die projecten. Onlangs heeft Come Back Alive nog het certificaat ontvangen van de internationale ISO-norm voor kwaliteitsmanagement, wat betekent dat al onze donateurs kunnen vertrouwen op de transparantie en documentatie van hoe hun geld wordt besteed.’

Hoe komt het dat jullie zulke goede lijntjes hebben aan het front – misschien wel beter dan de overheid zelf?

‘Veel veteranen zetten zich in voor Come Back Alive. Als kleinere organisatie zijn we bovendien wendbaarder. De minister van Defensie reist natuurlijk niet elke dag naar het front. Ons team staat in nauw contact met de strijdkrachten en heeft een goed beeld van hun behoeften en de pijnpunten aan de frontlinie.

'Mensen in lagere posities in het Oekraïense leger zijn soms bang om de waarheid te rapporteren aan hun meerderen, maar met ons hebben ze een vertrouwensband'

Het probleem van Defensie in Oekraïne is de managementstijl. Mensen in lagere posities zijn soms bang om de waarheid te rapporteren aan hun meerderen. En wanneer je de verkeerde informatie binnenkrijgt, maak je op basis daarvan ook verkeerde beslissingen. 

De situatie ligt genuanceerd en ik wil het werk van het ministerie niet ondermijnen, maar aan Come Back Alive hoeven de militairen geen formele verantwoording af te leggen. Wij geven ze materieel en bouwen een vertrouwensband met ze op. Daardoor zijn ze happiger om met ons te praten en hun behoeften te delen.’

Jullie hebben ook sportprojecten opgezet voor veteranen. Hoe staan zij er in de Oekraïense maatschappij nu voor?

‘Oekraïne probeert veel aandacht aan hen te besteden. Sinds enkele jaren bestaat er een apart ministerie voor Veteranenzaken. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de vraag naar hulp voor veteranen groter is dan de samenleving aankan, simpelweg omdat er nu heel veel wordt gevraagd aan het front.

Come Back Alive richt de aandacht momenteel voor ongeveer 80% op militaire behoeften en 20% op veteranen. Over een aantal jaar, wanneer Oekraïne overwint, zullen die percentages waarschijnlijk omdraaien. We hebben nu al ongeveer een miljoen veteranen en binnen een aantal jaar worden dat er circa vijf miljoen. Hoewel er veel goede initiatieven worden ontplooid, verwacht ik de aankomende jaren veel problemen op dit vlak. Mensen zijn vermoeid, worden steeds vermoeider en zullen het moeilijker krijgen hun emoties onder controle te houden.’

Kate Lesjtsjysjyn (rechts). Foto: Come Back Alive

President Zelensky uitte in zijn speech in Davos kritiek op de besluitvaardigheid van zijn Europese partners: ‘Europa praat graag over de toekomst, maar onderneemt geen actie’. Bent u het daarmee eens?

‘Ik zou het geen kritiek noemen, eerder een oproep tot actie. Europese landen spannen zich al enorm in, zonder dat zij zelf rechtstreeks militair bedreigd worden door Rusland.

Ik ben het wel volledig eens met zijn boodschap dat Europa sneller moet handelen. Uiteindelijk zal Europa ook de consequenties moeten dragen van wat er gebeurt met Oekraïne. Nu investeren in defensie is goedkoper dan oorlog voeren en vervolgens het continent opnieuw moeten opbouwen.’

Hoe denkt u, mede via Come Back Alive, die urgentie in Europa onder de aandacht te houden?

‘Er is een onderlinge verbondenheid. Het totaal actief militair personeel in Oekraïne is op dit moment ongeveer 1 miljoen – de omvang van de bevolking van Amsterdam. Ieder daarvan heeft natuurlijk zijn of haar eigen primaire persoonlijke drijfveren. Mijn vriend zit aan het front, net als de man van mijn zus, die zijn dochtertje van vier al drie jaar niet heeft gezien.

Maar er zijn meer lagen: degenen aan het front voelen dat ze niet alleen vechten voor grondgebied, maar ook voor Europese waarden. Tegelijkertijd vechten veel buitenlanders aan Oekraïense zijde mee. En iedere buitenlander die ik spreek die in Charkiv, Cherson of zelfs dichter bij de frontlinie is geweest, gelooft dat de Oekraïners ook hen verdedigen.

Natuurlijk kan ik niet iedere Europeaan vragen die plekken te bezoeken. Bezoek hoe dan ook in eigen land eens een evenement met sprekers die de realiteit van de oorlog zelf hebben ervaren. En ik hoop dat mensen een donatie over hebben voor Come Back Alive — ook dat is een manier om je betrokken te voelen, want we laten precies zien wat we van die donaties aanschaffen.’

U kunt hier doneren aan de stichting Come Back Alive. 100% van de donaties gaat rechtstreeks naar de verdediging van Oekraïne.