Met het ontslag van Zelensky’s stafchef Andrij Jermak komt een politiek tijdperk ten einde, schrijft Chris Colijn vanuit Kyiv. De oude vriend van de president was de op een na machtigste man in het land. Voor zijn opvolging kijkt de president naar bestuurders die hun competentie en integriteit al hebben bewezen.

 Andri Jermak. Foto: Ludovic Marin / ANP / AFP

Het ontslag van Andrij Jermak is voor zowel Oekraïne als president Volodymyr Zelensky persoonlijk een grote stap. Jermak was de machtigste ongekozen leider van het land, de ‘olijfgroene kardinaal’ achter Zelensky. De twee waren onafscheidelijk: op talloze foto’s van officiële bezoeken staat Jermak vlakbij de president. De twee sliepen in dezelfde presidentiële bunker, en stonden in de ochtenden samen gewichten te heffen in de presidentiële sportzaal.

Ze kenden elkaar nog uit de tijd dat Zelensky ‘slechts’ een bekende acteur was en Jermak werkte als filmproducent. Zelensky nam hem in 2019 op in zijn staf, samen met andere oude bekenden uit de entertainmentwereld. De fimproducent mocht fungeren als contactpersoon voor het Witte Huis, waar Donald Trump op dat moment nog bezig was aan zijn eerste termijn als president.

Jermak raakte achter de schermen verwikkeld in een machtsstrijd met Zelensky’s toenmalige stafchef, Andrij Bohdan. Bohdan had daarvoor gediend als de jurist van oligarch Ihor Kolomojski, en vanuit de Oekraïenseburgermaatschappij klonk de sterke roep om hem te ontslaan. In februari 2020 won Jermak de strijd van Bohdan en werd hij de nieuwe stafchef van Zelensky.

Chris Colijn

Journalist in Kyiv

Chris Colijn woont en werkt in Kyiv als correspondent voor Kennisplatform RAAM, RTL Nieuws en BNR Nieuwsradio.

‘Hij voert taken uit’

In gesprek met Bloomberg vertelde Zelensky vorig jaar wat Jermak zo geschikt maakte voor de functie: ‘Jermak is een krachtige manager. Ik respecteer hem om zijn resultaten. Hij doet wat ik hem opdraag, hij voert taken uit.’

Maar Jermak was veel meer dan een probleemoplosser. ‘Toen Zelensky Jermak aanstelde, gaf hij hem een heel breed pakket aan uitvoerende en vertegenwoordigende bevoegdheden’, vertelt anticorruptie-expert Tetiana Sjevtsjoek van het Anticorruptie Actiecentrum (AntAC), in gesprek met RAAM.

Jermak was veel meer dan een probleemoplosser, hij had een breed pakket bevoegdheden

‘Eerdere stafchefs hadden nooit zulke bevoegdheden. En in feite werd Jermak een soort schaduwpremier. Hij is de tweede in bevel van Zelensky, en dat irriteert veel mensen omdat hij niet is verkozen. Niemand heeft op hem gestemd, hij is ook geen lid van een politieke partij,’ aldus Sjevtsjoek.

Wie direct contact wilde hebben met de president, moest vaak eerst langs Jermak. Dat gold zelfs voor hooggeplaatste figuren zoals Kyrylo Boedanov, de baas van de Oekraïense militaire inlichtingendienst HUR. Boedanov en Jermak konden erg slecht met elkaar overweg, en Jermak zou wel negen keer hebben geprobeerd om de populaire Boedanov te ontslaan. Bronnen rondom Jermak zagen in de baas van de HUR een ‘onvoorspelbare revolutionair die bouwt aan zijn eigen politieke machine’.

Veel verschillende portefeuilles

Als stafchef bemoeide Jermak zich met veel verschillende portefeuilles, zoal militaire besluiten en de Oekraïense buitenlandpolitiek. Tot vorige maand was Jermak ook nog een van de hoofdonderhandelaars in de gesprekken over een eventuele vredesdeal met Rusland. Met zijn vertrek valt er dus een schakel weg in de besluitvorming op het presidentiële bureau.

Andrij Jermak met de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Marco Rubio. Foto: Fabrice Coffrini / ANP / AFP

Hoewel hij aan het begin van de invasie een belangrijke rol speelde bij het vergaren van internationale steun voor Oekraïne, begon Jermak de laatste jaren juist een steeds grotere irritatiefactor te worden. Europese politici maken zich al langere tijd zorgen over de integriteit van Jermak, en Amerikaanse politici konden simpelweg niet goed met de man overweg. In juni meldde Politico bijvoorbeeld: ‘Velen in Washington vinden dat Jermak onvoldoende op de hoogte is van de Amerikaanse politiek, agressief en overdreven veeleisend is tegenover Amerikaanse functionarissen, en over het algemeen niet in staat is om zich een weg te banen door de interne werking van het establishment in Washington op Capitol Hill. Sommigen maken zich ook zorgen dat hij de standpunten van de VS niet correct heeft overgebracht aan de leiders in Oekraïne.’

Reactie binnen Oekraïne

Voor de meeste politiek betrokken Oekraïners is het vertrek van Jermak een opluchting. Hij was het maatschappelijk middenveld een doorn in het oog: een symbool van de zwaktes van de Oekraïense democratie en van Zelensky’s bestuurscultuur.

‘Door de staat van beleg kreeg Zelensky macht die een president in vredestijd niet zou moeten hebben’, legt Sjevtsjoek uit. ‘Zelensky vertrouwde zijn onderdanen met die macht, maar controleerde niet wat zijn managers deden. Dus hij heeft een fout gemaakt, en nu moet hij zijn fout herstellen.’

Jermak bleef te lang zitten, zeggen critici, maar zijn uiteindelijke vertrek is een positief teken voor de Oekraïense democratie. ‘We zijn geen ideale democratie, maar wel een functionerende democratie’, vertelt Sjevtsjoek. ‘We proberen een beter land en een betere samenleving te worden en corruptie aan te pakken. Ik hoop dat deze crisis ons een kans geeft om politieke corruptie op hoog niveau te elimineren.’ Het is een teken dat Oekraïne ook in oorlogstijd een dynamische samenleving is, waar de strijd tegen corruptie zeker niet stil ligt. Dat staat in schril contrast met bijvoorbeeld de Verenigde Staten, waar corruptie onder het bewind van Donald Trump juist steeds alledaagser wordt.

'Zelensky kreeg macht die een president in vredestijd niet zou moeten hebben'

Politiek analist Volodymyr Fesenko noemt het vertrek van Jermak ‘een mini-revolutie voor zowel het staatsbestuur onder het presidentschap van Volodymyr Zelensky, als voor de politieke processen in Oekraïne’. Hij voorspelt dat het ontslag zal zorgen voor meer politieke stabiliteit, ‘omdat het de buitensporige politieke spanning wegneemt die verband houdt met de zeer negatieve houding van veel Oekraïense politici en een groot deel van het maatschappelijk middenveld ten opzichte van Jermak.’

Er blijft nog enige twijfel of Jermak’s invloed daadwerkelijk zal verdwijnen uit de politiek. Hij heeft de afgelopen jaren namelijk veel ‘eigen’ mensen naar voren geschoven, mensen waar hij goed mee kon samenwerken. Premier Joelia Svyrydenko is daar een voorbeeld van: zij wordt gezien als integer, maar ook als een protegé van de voormalige stafchef die haar snelle carrièregroei deels aan hem te danken heeft.

Beledigingen en verwijten

Achter gesloten deuren was het vertrek van Jermak pijnlijk en gespannen. Bronnen van nieuwssite Oekraïnska Pravda melden dat Zelensky op de ochtend van 28 november een aantal vertrouwelingen bijeen riep, op de ochtend dat de anticorruptie-instelling NABOe een huiszoeking uitvoerde bij het appartement van Jermak. Onder andere Vasyl Maljoek was aanwezig, het hoofd van de Oekraïense geheime dienst SBOe.

‘De aanwezigheid van Maljoek bij de vergadering was geen toeval’, schrijft de site. ‘Oekraïnska Pravda heeft kunnen achterhalen dat Jermak de hele week voorafgaand aan zijn ontslag probeerde om de chef van de SBOe te laten aftreden, omdat deze operatie Midas [de naam van het lopende corruptieonderzoek waar Jermak bij betrokken lijkt] “over het hoofd zou hebben gezien” en hem niet zou hebben beschermd.’

'De stafchef heeft de president een halfuur lang hysterisch toegesproken met beledigingen, verwijten en beschuldigingen'

Zelensky besefte in de loop van die ochtend dat het ontslag van zijn belangrijkste vertrouweling onvermijdelijk was. ‘President Zelensky ontving zijn gasten in de stemming van iemand die zich plotseling realiseert dat de strijd op twee fronten tegelijk – extern en intern – niet alleen een bedreiging vormt voor individuele politieke figuren, maar ook voor het bestuur van het land zelf.’ Als Jermak inderdaad betrokken was bij corruptie, zou dat kunnen leiden tot protesten en ongekende druk vanuit de Oekraïense bevolking, evenals een gebrek aan vertrouwen bij Oekraïne’s westerse bondgenoten.

Toen Zelensky Jermak bij hem riep om hem te ontslaan, ontstond er een dramatische situatie: ‘Volgens gesprekspartners van Oekraïnska Pravda in het team van de president heeft de stafchef de president een halfuur lang hysterisch toegesproken met beledigingen, verwijten en beschuldigingen toen hem werd gevraagd om af te treden.’ Hij zou zich in de steek gelaten voelen door de president, die naar verluidt koel bleef. ‘Dit is per slot van rekening niet de eerste vriend die de president uit zijn team moet zetten’, schrijft de nieuwssite.

Naar het front

Kort na zijn ontslag kwam een opvallend bericht naar buiten van een journalist van The New York Post, een Amerikaanse krant die Donald Trump graag leest. Verslaggever Caitlin Doornbos, die regelmatig contact had met Jermak, meldde dat ze een bijzonder appje had gekregen van de ontslagen stafchef: ‘Ik ga naar het front en ben voorbereid op eventuele represailles’, schreef hij. ‘Ik ben een eerlijk en fatsoenlijk persoon.’

Jermak lijkt te suggereren dat hij militair wordt en binnen afzienbare tijd aan het front zal dienen. Hij zou zijn broer Denys achterna gaan, die als sniper dient. Andere bronnen hebben nog niet bevestigd dat Jermak dit inderdaad van plan is, maar het gerucht gaat dat hij op deze manier een mogelijke gevangenisstraf kan ontlopen, of een rechtszaak tegen hem kan dwarsbomen.

Veteraan en activist Joeri Hoedymenko vertelt in gesprek met Radio NV dat hij niet blij is met dit bericht over Jermak: ‘Ik wil niet dat de samenleving het idee krijgt dat je naar het leger kan vluchten om de gevangenis te ontlopen. Dat is verkeerd. Het schaadt de reputatie van de strijdkrachten en dat vind ik niet goed. Als een ambtenaar wordt beschuldigd van dingen die hij als ambtenaar heeft gedaan, dan moet hij zich voor de rechter verantwoorden, dat is goed voor de samenleving.’

Wie volgt Jermak op?

Binnen afzienbare tijd zal Zelensky een opvolger moeten vinden voor Jermak. De post van stafchef is zodanig belangrijk dat die niet lang vacant kan blijven, maar een heel voor de hand liggende kandidaat is er niet.

De namen die het vaakst vallen in de Oekraïense media zijn: Mychailo Fedorov (minister van Digitale Transformatie), Joelia Svyrydenko (de kersverse premier), Denys Sjmyhal (de huidige minister van Defensie en voormalig premier) en Pavlo Palisa (een kolonel, en een van de plaatsvervangers van Jermak). Ook Kyrylo Boedanov, hoofd van de militaire inlichtingendienst, wordt genoemd als mogelijke kandidaat.

Svyrydenko wordt door Zelensky als zeer competent gezien, maar ze is om die reden in juli aangesteld als premier. Als zij nu al een nieuwe functie krijgt, komen er mogelijk ook andere verschuivingen in de regering die nog maar net draait. Denys Sjmyhal en Mychailo Fedorov hebben zich allebei aan Zelensky bewezen als effectieve en integere bestuurders. Sjmyhal zit nog maar net op zijn cruciale post als minister van Defensie en lijkt vooralsnog zeer geschikt voor die functie; een competente vervanger voor hem is niet snel gevonden.

Dan blijven de 34-jarige Fedorov, de 40-jarige militair Palisa en de 39-jarige Boedanov over. Ze hebben heel verschillende profielen.

Fedorov is al zes jaar minister en heeft zijn waarde bewezen als een vernieuwende denker die effectief kan communiceren. Hij is de belichaming van de Silicon Valley-mentaliteit die Zelensky graag terugziet in zijn bestuur: een nadruk op innovatieve oplossingen, het sluiten van lucratieve deals en nauwe samenwerking tussen staat en bedrijfsleven. In een recent artikel voor RAAM legde ik uit hoe hij deze aanpak toepast op de Oekraïense defensie-industrie.

Pavlo Palisa is een minder bekende naam, maar hij dient nu een jaar in de presidentiële staf. Zelensky heeft hem dus van dichtbij gezien, als plaatsvervanger van Jermak. Palisa zou goede contacten hebben in de Verenigde Staten, belangrijk in de huidige fase van diplomatieke onderhandelingen. Zijn kandidaatschap wordt dan ook verwelkomd door analisten in militaire kringen. ʼIn oorlogstijd is een militair een logische en noodzakelijke aanwezigheid in het presidentiële kantoor, aangezien de oorlog voortduurt en de positie en stem van het leger zowel op het internationale toneel als binnen het land gehoord moeten worden’, schrijft de Oekraïense militaire analistengroep DeepState.

Ten slotte bestaat de optie dat Boedanov de nieuwe stafchef wordt. Hij is bekend en behoorlijk geliefd vanwege de manier waarop hij zijn huidige functie invult, maar het is de vraag of Zelensky in hem een geschikte stafchef ziet. Boedanov trekt regelmatig de aandacht met grote interviews, en doet daarin ook opvallende uitspraken – zoals afgelopen zomer, toen hij onthulde dat de Oekraïense inlichtingendiensten sekswerkers inschakelen om informatie te verzamelen en mollen op te sporen. Waar Jermak vaak op de achtergrond bleef en niet vaak liet horen wat hij zelf dacht, is Boedanov een meer flamboyant figuur.

Nieuwe koers

Zelensky zal de druk voelen om een andere koers te varen, ongeacht wie zijn nieuwe stafchef wordt. Bij de genoemde kandidaten zit niet één oude bekende uit de entertainmentwereld. In plaats daarvan moet de president vertrouwen op bestuurders die hun competentie en integriteit hebben bewezen. Alleen op die manier kan hij het vertrouwen van de Oekraïense samenleving behouden. Dat is cruciaal, niet alleen omdat Oekraïne in oorlog is maar ook omdat het land onder druk wordt gezet om akkoord te gaan met een nadelige vredesdeal. De Oekraïense bevolking moet erop kunnen vertrouwen dat de politieke leiding heeft gestreden voor een zo gunstig mogelijk akkoord, en niet bezig was met zelfverrijking of machtsspelletjes.

De komende tijd zal de president zich vooral richten op het behoud van eenheid binnen de politiek, en vertrouwen vanuit de samenleving. Het gevoel van nationale eenheid dat Oekraïne in 2022 had, is al lang zoek. Vorige week legde ook Kyrylo Boedanov in een interview uit dat dit prioriteit nummer één is, juist nu: ‘Nooit heeft een externe vijand ons rechtstreeks kunnen verslaan. We hebben iedere keer onszelf vernietigd.’ Het ontslag van Jermak moet helpen om dat scenario te voorkomen.