In Lviv werd vorige week de grootste investeringsbeurs voor defensie gehouden, Defense Tech Valley. Zo’n vijfduizend bezoekers kwamen kijken en praten over de nieuwste wapens en investeringen in de snel-groeiende Oekraïense wapenindustrie. Correspondent Chris Colijn was erbij en zag een grote innovatiedrift, maar wijst op ook op een wildgroei aan wapenproducenten.
Mychailo Fedorov spreekt de investeringsbeurs toe. Foto: Defense Tech Valley.
In Lviv spreekt de 34-jarige Mychailo Fedorov een zaal van investeerders, wapenproducenten, militairen en journalisten toe. De minister van Digitale Transformatie van Oekraïne is een van de naaste vertrouwelingen van president Zelensky, en de gastheer van de grootste investeringsbeurs voor defensie ter wereld. Hij deelt zijn visie voor de toekomst van de Oekraïense defensie-industrie, gekleed als de oprichter van een Silicon Valley startup. De afgelopen zes jaar probeert Fedorov de Oekraïense overheid te moderniseren en te digitaliseren, en dat doet hij de afgelopen drie jaar ook binnen de defensiesector.
‘In 2022 waren er zeven tot tien bedrijven die zich bezighielden met drones, en wier producten ook op het slagveld werden gebruikt. Op dit moment hebben we meer dan vijfhonderd bedrijven’, vertelt Fedorov. De Oekraïense defensiemarkt blijft maar groeien. ‘Markten ontstaan niet uit zichzelf. We hebben veel beleidswijzigingen doorgevoerd. We hebben wetten aangenomen, belastingen verlaagd en de voorwaarden gecreëerd voor zowel Oekraïense als Europese bedrijven om te groeien.’
Oekraïne is dé plek waar elke westerse wapenfabrikant aanwezig moet zijn, legt hij uit: ‘Als je niet in Oekraïne actief bent kan je je product niet snel verkopen, want dan mis je een bepaald keurmerk.’ In de expo-ruimte van de beurs wordt duidelijk dat er daadwerkelijk veel interesse is. Ruim 200 bedrijven uit binnen- en buitenland lieten er hun producten zien: drones met een draagvermogen van wel honderd kilo, de enorme nieuwe zeedrone Toloka (hieronder afgebeeld), AI-toepassingen voor drones, en batterijen die drones verder moeten laten vliegen.
De Toloka drone, op Defense Tech Valley. Foto: Chris Colijn
De Oekraïense defensie-industrie draait op onophoudelijke technologische ontwikkeling. In een noodvaart worden er nieuwe wapensystemen getest, en er stromen steeds meer investeringen binnen vanuit Europa en de Verenigde Staten. Op de beurs werden overeenkomsten gesloten voor ruim 100 miljoen euro aan investeringen, onder andere door het Nederlandse NUNC Capital. De Nederlandse investering moet helpen om Oekraïne’s afhankelijkheid van buitenlandse hulp te verminderen. De innovatie kan niet snel genoeg plaatsvinden, want op het slagveld heeft Oekraïne behoefte aan elke mogelijke voorsprong op de Russen.
‘Alleen in Oekraïne heb je een situatie met bijna geen afstand tussen de technoloog, de fabriek en de strijder. De feedbackloop is continu. Er is geen Pentagon dat hen scheidt. Er is geen ministerie van Defensie dat de zaken vertraagt’, zei de Amerikaanse investeerder Perry Boyle tegen de Oekraïense site United24. Dat is een van de redenen waarom investeren in Oekraïne momenteel zo aantrekkelijk is.
Eigen wapenproductie
Oekraïne wil uiteindelijk het gros van zijn eigen wapens produceren. Momenteel ligt de focus vooral op drones, raketten en luchtafweer, maar Oekraïne bouwt ook 'klassiekere' wapens zoals artilleriesystemen. Op dit moment komen ongeveer 60 procent van alle wapens die Oekraïne op het slagveld gebruikt uit eigen land, zegt Zelensky.
De markt is groot, en er is ook flinke concurrentie. Dat is onderdeel van de Silicon Valley-achtige marktwerking die de Oekraïense overheid voor ogen heeft. Uiteindelijk moet het ertoe leiden dat een aantal grote, goed georganiseerde defensiebedrijven het voortouw nemen. In een rapport van het Kyiv School of Economics van vorig jaar wordt gesproken over ‘consolidatie’: door marktwerking vallen slechte ideeën af, en wordt een kleiner aantal bedrijven succesvol.
Er kleven ook nadelen aan dit model. Momenteel is er namelijk sprake van een een wildgroei aan wapenfabrikanten. ‘Oekraïense defensieambtenaren scheppen vaak op over het groeiende aantal dronefabrikanten, dat inmiddels meer dan 500 bedraagt. Maar dit betekent niet altijd dat de defensie-industrie vooruitgang boekt, de technologie verbetert of dat de frontlinies beter zijn uitgerust’, schreef de nieuwssite Oekraïnska Pravda eerder deze zomer.
Er zou nu nog een gebrek aan standaardisering zijn, waardoor zowel hardware- als softwareontwikkelaars voor elke nieuwe toepassing opnieuw het wiel moeten uitvinden. Dat geldt met name voor drones. ‘Er komen allerlei soorten drones op de markt, elk met hun eigen onderdelen, software en specifieke functies. Het gebrek aan overeenstemming over één oplossing kost het leger twee belangrijke dingen: geld en tijd’, schrijft Oekraïnska Pravda. Naarmate de markt verder consolideert en succesvolle bedrijven steeds dominanter worden, kan de standaardisering toenemen.
De online marktplaats Brave1, een van de vele initiatieven van het ministerie van Digitale Transformatie van Mychailo Fedorov, is opgezet om het proces te versnellen. Via de site kunnen militaire eenheden wapens aanschaffen, waarbij ze betalen met een uniek puntensysteem. Voor elke uitgeschakelde Russische soldaat, tank of drone verdienen ze punten; hoe meer punten, hoe meer ze kunnen kopen. Het aanbod op de marktplaats breidt zich steeds verder uit, en soldaten kunnen ook beoordelingen achterlaten op hun eigen accounts. Zo kunnen collega-militairen zien welke wapens effectief zijn en welke niet. Het is onduidelijk of er ook een robuust controle-mechanisme is om te voorkomen dat er veel nep-recensies zijn.
Mychailo Fedorov bestuurd een gronddrone. Foto: Defense Tech Valley
Oekraïne heeft een duidelijke visie voor de ontwikkeling van zijn defensieindustrie, maar Rusland lijkt daar een voorbeeld aan te nemen. Volgens het staatspersbureau TASS zijn er in Rusland nu zo’n 900 dronefabrikanten. Ongeveer 70 procent daarvan bestaat uit midden- en kleinbedrijven. Het Kremlin heeft ook nog eens een belangrijk voordeel: wanneer het besluit om een bepaald wapen volledig te omarmen, kan de productie binnen korte tijd zeer groot worden. De overheid heeft meer geld om wapens aan te schaffen, en is minder afhankelijk van buitenlandse investeringen.
Het bekendste voorbeeld van Russische opschaling is de Alaboega-fabriek in Tatarstan, waar Russische langeafstandsdrones worden gemaakt. Er zijn uiteenlopende schattingen over het aantal Shahed-drones dat daar per dag wordt geproduceerd: van 100 per dag to tot ongeveer 180. Ze terroriseren Oekraïense steden en militaire voorzieningen elke dag.
Opschaling in Oekraïne
Oekraïne lijkt nu ook steeds meer in te zetten op het opschalen van de productie van succesvolle wapens. Een bekend voorbeeld is het bedrijf Fire Point, dat langeafstandsdrones produceert en onlangs de zogeheten Flamingo-raket onthulde. Dat is een kruisraket met een bereik van tot wel drieduizend kilometer, die serieuze schade zou kunnen aanrichten in Rusland. Het bedrijf produceert nu zo’n vijftig raketten per maand, en wil dat opschalen naar zo’n tweehonderd per maand. Op Defense Tech Valley stond een kleine versie van de raket tentoongesteld, zoals te zien op de onderstaande foto. De eerste versies van de Flamingo waren roze, een verwijzing naar het vrouwelijke leiderschap van het bedrijf.
Hoewel de brandstof in Denemarken wordt geproduceerd (de eerste Oekraïense wapenfabriek in een NAVO-land), wordt de rest van de raket in Oekraïne geproduceerd. Om veiligheidsredenen wordt de productie verspreid over verschillende locaties.
Showmodel van de Flamingo-raket. Foto: Chris Colijn
Fire Point is een grote speler op de Oekraïense markt, en produceert wapens die echt een verschil kunnen maken. Het bedrijf boekte al grote successen met de productie van de FP-1 drone, een effectieve langeafstandsdrone die wordt gebruikt om doelen diep binnen Rusland te raken. De Oekraïense overheid investeert volop in het bedrijf, en sluit er ook grote contracten mee af.
Hoewel het bedrijf erg succesvol is, meldt The Kyiv Independent op basis van eigen onderzoek dat het bedrijf zou worden onderzocht voor mogelijke corruptie door de anticorruptie instelling NABOe. Fire Point rekent mogelijk te hoge prijzen voor zijn drones, en het bedrijf zou achter de schermen in handen zijn van Timoer Minditsj, een voormalige zakenpartner van president Zelensky in de entertainmentwereld. Het ministerie van Defensie zou vorig jaar een derde van zijn drone-budget hebben uitgegeven aan wapens van Fire Point, zo’n 270 miljoen euro. Dat bedrag lijkt dit jaar nog veel verder te stijgen.
Er is geen ‘smoking gun’, en het is onduidelijk in hoeverre de aantijgingen kloppen. Fire Point bevestigt dat er een onderzoek loopt van NABOe, maar CEO Iryna Terech ontkent alle aantijgingen van corruptie: 'Het heeft geen zin om naar geheimen te zoeken waar geen geheimen zijn', zegt ze tegen The Kyiv Independent.
Hoewel de mate van corruptie en nepotisme dus niet geheel duidelijk is, laat het onderzoek wel een grote uitdaging zien voor de volgende fase in de ontwikkeling van de Oekraïense defensiesector. Wanneer bepaalde bedrijven uitgroeien tot grote spelers, moeten zij ook kunnen aantonen dat ze 'clean' zijn en geen geld stelen in oorlogstijd. Corruptie ligt op de loer, maar wordt op dit gebied niet gepikt door de Oekraïense samenleving.
Wapens voor Europa
Defense Tech Valley was niet alleen gericht op de groei van de Oekraïense markt en de ontwikkeling van nieuwe wapens voor het front, maar ook op de export van materieel en kennis naar Europa. De Oekraïense overheid geeft momenteel geen exportlicenties af voor wapens, maar het lijkt een kwestie van tijd voordat dat verandert. Er wordt momenteel druk over gepraat. Daarnaast openen steeds meer westerse bedrijven productielijnen in Oekraïne.
'Europese legers zouden veel baat hebben bij toegang tot de wapenproductie van Oekraïne', schrijft RAAM-auteur Melania Parzonka in een artikel voor Politico. 'Europa kan soldaten dan trainen in drone-oorlogsvoering en drone-eenheden integreren in commandostructuren, waardoor ze zich tegen lage kosten kunnen aanpassen aan de realiteit van moderne oorlogsvoering. Voor Europa zou het jaren duren om vanaf nul een eigen drone-industrie op te zetten, terwijl samenwerking met Oekraïne een kant-en-klare oplossing biedt om lacunes in de capaciteit op te vullen.'
De Eurocommissaris van Defensie en Ruimtevaart, Andrius Kubilius, hamerde tijdens zijn toespraak bij Defense Tech Valley op het belang van de samenwerking tussen Europese en Oekraïense defensiebedrijven. Hij refereerde aan het recente incident waarbij zo'n twintig Russische drones door het Poolse luchtruim vlogen. Het was een wakeup-call voor de NAVO, omdat er simpelweg geen efficiënte en goedkope middelen voorhanden waren om de drones onschadelijk te maken. ‘Het is tijd dat Europa Oekraïne niet alleen steunt, maar ook van Oekraïne leert. De vraag is niet alleen hoe een bepaalde technologie kan worden ontwikkeld, maar ook hoe een heel ecosysteem kan worden gecreëerd. We moeten samen met Oekraïne een dronemuur bouwen langs de hele grens met Rusland.’
The Financial Times meldde onlangs dat de EU miljarden euro’s beschikbaar wil stellen voor de bouw van een zogeheten dronemuur langs de oostflank van de NAVO. Oekraïense technologie moet daarin leidend zijn. Voor Mychailo Fedorov zal dit het zoveelste bewijs zijn dat hij op de goede weg is, en dat Oekraïne dankzij een onaflatende innovatiedrift kan standhouden tegen het veel grotere Russische leger.
Help ons om RAAM voort te zetten
Met uw giften kunnen wij auteurs betalen, onderzoek doen en kennisplatform RAAM verder uitbouwen tot hét centrum van expertise in Nederland over Rusland, Oekraïne en Belarus.