De redactie van de onafhankelijke krant Novaja Gazeta trok een paar dagen geleden voor de laatste keer de deur achter zich dicht in Moskou. Voortbestaan is onder de huidige repressie in Rusland niet meer mogelijk. De medewerkers van de krant beschreven hun laatste dagen op kantoor. 

Foto: Anja Artemjeva / Novaja Gazeta

I

Oktober was dit jaar uitzonderlijk warm en zonnig. Ongewoon voor Moskou. De dagen regen zich aaneen als een periode waarin een mens zich doorgaans niet wil haasten en waarin hij zich bewust is van zijn eigen bestaan. Op zulke dagen valt elk klein moment van vreugde op: een esdoornblad dat oplicht in de zon, een eekhoorn die rondspringt in een boom, een straatmuzikant op de boulevard die bekende liedjes zingt.

In de Potapovski-steeg was het de hele maand rustiger dan normaal. De bouwvakkers die sinds de zomer op straat met betonijzer in de weer waren geweest, waren al in september vertrokken. Door de open ramen van de redactie waaide nu hooguit de wind naar binnen, af en toe onderbroken door het geluid van voorbijrijdende auto’s.

Toch heerste op de redactie zelf geen rust. Oktober leek langs het gebouw heen te glijden zonder het aan te raken. De medewerkers hadden geen tijd om ervan te genieten; integendeel, er moest haast worden gemaakt.

Op de 21^e kwam het bericht dat het kantoor van de krant werd ingenomen. Al was ‘kantoor’ eigenlijk niet het juiste woord; een 'thuis' of een 'stad' dekte de lading beter. Ten eerste omdat de gangen van de redactie straatnamen droegen, vernoemd naar journalisten en weldoeners, en ten tweede omdat de krant al 28 jaar op deze plek zat. De twintigste eeuw ging over in de eenentwintigste, oorlogen begonnen en eindigden, natuurrampen woedden en steden werden daarna weer opgebouwd, het land veranderde zelfs van president, maar de Novaja bleef onverzettelijk gehuisvest aan de Potapovski-steeg en groeide geleidelijk uit tot het middelpunt van dit straatje, en misschien wel van de hele buurt rond Tsjistyje Proedy [‘Schone Vijvers’, red.].

Zo vonden vervallen waterleidingen, kinderen met zeldzame ziekten en oorlogsvermisten hun weg naar de kolommen van de krant

Mensen kwamen hiernaartoe, ieder met zijn eigen verdriet. Soms een enkeling, soms tientallen op een dag, en zo vonden vervallen waterleidingen, verlaten dorpen, kinderen met zeldzame ziekten, onterechte strafzaken, gekapte bossen en oorlogsvermisten hun weg naar de kolommen van de krant.

Alles waar het land uit bestond, en waar het helaas steeds meer uit bestaat.

En nu volgde dus de uitzetting, en nog snel ook: de krant kreeg tot 10 november de tijd. Een officiële verklaring voor die haast kwam er niet, maar iedereen begreep de reden wel. In september was de redactie, altijd scherp en nooit uit op de gunst van de autoriteiten, uitgeroepen tot ‘buitenlands agent’. In gewone mensentaal: ‘vijand van het volk’. Al had natuurlijk niemand het volk gevraagd wie het als vijand en wie het als vriend beschouwde; de uitslag had weleens verrassend kunnen zijn.

Op diezelfde 21^e oktober blokkeerden de banken de donaties van lezers, waardoor de redactie zonder haar enige bron van inkomsten kwam te zitten. De drukkerijen, haar andere inkomstenbron, waren al eerder afgenomen: in 2023 waren die per persoonlijk decreet van de president overgedragen aan de staat. Maar bij de Novaja werkte bijna niemand voor het geld, dus werd besloten: als we eruit moeten, dan maar eruit. Schrijven kan ook vanuit huis, en wat er met de salarissen gebeurt, zien we later wel. Velen hadden tenslotte ook ander werk, en de Novaja hielden ze in leven om principiële redenen. Ze schreven uit enthousiasme, dat alleen maar toenam naarmate de situatie om hen heen verslechterde.

Medewerkers van Novaja Gazeta pakken hun spullen in. Foto: Anja Artemjeva / Novaja Gazeta

Al op de 22^e werd op de redactie een stapel dozen afgeleverd om de boedel in te pakken.

Het voelde vreemd om je huis af te breken. Je pakt een boek, houdt het boven een doos en kijkt er goed naar: hoe is dit bij jou terechtgekomen? Je herinnert je alles weer: de mensen en momenten die eraan verbonden zijn. Dan twijfel je weer of je het niet zelf mee naar huis moet nemen. Het gaat naar de opslag, maar krijgt de krant daarna ooit nog een andere plek? Na lang aarzelen stop je het dan of in de doos, of in je rugzak.

In alle werkkamers trof je ontdane mensen.

‘Vorobjova is hierbinnen. Ze slaapt!’ Dat briefje hing al ruim een jaar op de deur bij Ira. Ze had het opgehangen in een poging wat slaap te vatten na een nachtelijke terugkeer van een dienstreis. Dat lukte toen niet. Later hing ze het velletje nog eens op, opnieuw zonder succes. Daarna besloot Ira het maar te laten hangen, als symbool, in positieve zin, voor de krankzinnige sfeer op deze redactie.

‘Het werkt hier namelijk zo: Michalytsj (hoofdredacteur Sergej Sokolov) loopt wat mompelend door de gang, stapt plotseling jouw kamer binnen, ploft neer in deze grote fauteuil en zegt: "Kom, laten we een bak koffie drinken." Dan bespreken we iets, mopperen wat op elkaar, schieten in de lach en gaan weer aan het werk. Achter de muur bij mij zit Mostovsjtsjikov, die ook altijd totaal onverwacht binnenvalt. Een kamer verderop schatert Britskaja de hele redactie bij elkaar, en dan komt de hond van Anja Artemjeva nog even kopjes geven. En zo gaat het eindeloos door’, vertelt Ira, terwijl ze probeert te bedenken hoe ze de kamerplant die al die jaren in haar werkkamer heeft gestaan in een doos krijgt.

Ira weet zelf niet eens meer hoe ze bij de Novaja terecht is gekomen. Ze zegt dat ze er op een dag gewoon was: ‘Alsof ik er altijd al had gezeten.’ Het is al de tweede keer in vier jaar tijd dat ze haar vertrouwde muren moet afbreken: in 2022 nam ze op dezelfde manier afscheid van Echo Moskvy [‘De Echo van Moskou’, een prominent onafhankelijk radiostation dat na de Russische inval in Oekraïne werd gesloten, red.], waar ze vijftien jaar had gewerkt.

De Novaja groeide na 2022 uit tot een ark van Noach voor journalisten die besloten in Rusland te blijven

De Novaja groeide na 2022 überhaupt uit tot een ark van Noach voor journalisten die besloten in Rusland te blijven. Op verschillende momenten vonden mensen van Echo, van het gesloten weekblad Sobesednik, en van tal van regionale redacties hier onderdak.

‘In 2022 schreef ik de redactie: "Neem me alstublieft aan. Elk onderwerp is goed, wat dan ook. Ik moet gewoon hardop kunnen zeggen dat ik tegen datgene wat er gebeurt ben"’, vertelt Vika Artemjeva. Ze is net terug van een dienstreis naar Novosjachtinsk in de regio Rostov, waarheen de Novaja samen met lezers en vrienden het gezin Davronov uit Loehansk heeft helpen verhuizen: de achtjarige Milania en haar oma. De moeder van het meisje werd gedood door militairen, waarna Milania en oma Tatjana achterbleven in het half verlaten dorp Rajgorodka, zonder het enige gezinslid dat hen had kunnen onderhouden en uit de ellende had kunnen trekken. Het meisje moest naar school, maar in Rajgorodka is geen school en rijdt er geen bus. Er zijn alleen militairen, drones en voortdurende beschietingen. In april startte de redactie een inzamelingsactie voor de verhuizing, in oktober was het bedrag rond en kocht de krant een appartement voor de Davronovs in een stad met 100.000 inwoners. Vanaf het tweede kwartaal kon Milania alsnog naar groep drie.

Hond Sonja. Foto: Anja Artemjeva / Novaja Gazeta

Zo opereerde de krant altijd al. Ze schreef niet alleen, ze greep ook in. Tijdens de Tsjetsjeense oorlogen bevrijdde redacteur en majoor Vjatsjeslav Izmajlov 174 mensen uit gevangenschap, onder wie kinderen. Bij Anna Politkovskaja stonden rijen vernederde mensen voor de deur die verpletterd waren door wetteloosheid: slachtoffers van marteling, mensen met oneerlijke strafzaken aan hun broek, moeders van gesneuvelde dienstplichtigen, alle mensen naar wie de autoriteiten niet omkeken. In de jaren twintig van deze eeuw huilden tussen deze muren ouders van kinderen met de spierziekte SMA. Iedereen op de redactie zette zich in voor een hulpactie: ze vroegen geld aan lezers en eigenaren van grote bedrijven, en Moeratov verkocht zijn verzameling ijshockeysticks om miljoenen dollars op te halen voor levensreddende medicijnen. Uiteindelijk dwongen ze de staat ertoe een fonds op te richten dat het probleem structureel ging aanpakken.

En nu moest de plek waar dit alles was gebeurd worden achtergelaten. Maar dan wel opnieuw met een doel. Bij het afscheid van de Potapovski-steeg stelde Ira Vorobjova haar collega’s voor om kleding in te zamelen voor Notsjlezjka [‘Nachtverblijf’, een Russische liefdadigheidsorganisatie die zich inzet voor daklozen, red.]: van mensen die hun thuis verliezen, voor mensen die helemaal geen dak boven hun hoofd hebben. De doos zat al snel vol.

Tegen de avond van die donderdag drong het nog tot niemand echt door wat er gebeurde. Er leefde zelfs een stille hoop dat verhuizen helemaal niet nodig zou zijn. Ten eerste omdat zoiets gewoon niet kon gebeuren, en ten tweede omdat op vrijdag Moeratov werd verwacht, die met de verhuurder zou gaan praten.

‘Misschien is het nog te vroeg om in te pakken?’ redeneerde Anja Artemjeva, zittend in de kamer van haar naamgenote. ‘Straks spreken ze een latere datum af, dan staat Nieuwjaar alweer voor de deur, en na de feestdagen laten ze ons misschien gewoon zitten.’

Vika pakte bemoedigd zelfs de spullen die ze al had verzameld weer uit en legde ze terug op de vensterbank.

Maar Moeratov keerde terug op de redactie met heel ander nieuws dan waarop iedereen had gehoopt.

II

Voor maandag stond eerst een gewone redactievergadering gepland. Ira Toemakova leverde een reportage in over een nieuwe toeristische route rond de Zee van Azov. Het is beangstigend te bedenken dat iemand om wat voor reden ook op het idee is gekomen om mensen voor hun plezier rond te rijden door gebieden waar wordt geschoten, en hen zelfs mee te nemen naar Marioepol, waar bewoners elkaar nog niet zo lang geleden op binnenplaatsen moesten begraven. Er werd ook een reportage verwacht uit Olesjky, waar elk moment de evacuatie van inwoners kon beginnen. Iedereen had zo zijn plannen.

Maar daarna vroegen Sokolov en Moeratov de journalisten om bijeen te komen voor nog een vergadering. Buiten het redactiekantoor.

‘Nadat we tot "buitenlands agent" waren verklaard, hebben we afgesproken dat we zouden doorgaan tot de volgende stap op de escalatieladder. Ik vind dat die stap nu is gezet’, begon Moeratov zacht maar vastberaden. ‘Het besluit tot uitzetting, het blokkeren van de donaties, de aanhouding van Michalytsj (op 15 oktober, toen hij werd verhoord als getuige in de zaak tegen Novaja-redacteur Oleg Roldoegin). Dit alles is in één week gebeurd. Escalatie kent haar eigen wetten: elke nieuwe ronde is erger dan de vorige. Ik denk dat we moeten erkennen: ze hebben ons vermoord. Ons en de grondwet. Het enige waar we nog om kunnen lachen is artikel 29: "Censuur is verboden".’

Redactievergadering. Foto: Anja Artemjeva / Novaja Gazeta

Het bleef lang stil in de ruimte. Iedereen moest tot zich laten doordringen wat hij zojuist had gehoord en de eerste schok verwerken. Daarna nam iedereen een voor een het woord. Bijna allemaal vonden ze stoppen de juiste keuze. Maar ze wilden niet in stilte vertrekken: eerst nog een laatste nummer uitbrengen…

Ontdaan ging iedereen uiteen. In een oogwenk, in één gesprek, was een verhuizing, op zichzelf al bitter genoeg, veranderd in iets wat voorheen ondenkbaar was. En natuurlijk besefte die dag nog niemand dat dit allemaal echt gebeurde…

III

Acceptatie voelt vreemd. Ze komt niet meteen, maar wordt met de dag duidelijker en sterker. Alsof er stukje bij beetje een mozaïek wordt gelegd.

En elke dag wordt daardoor weerzinwekkender dan de vorige.

Op dinsdag was het al tot iedereen doorgedrongen dat het afscheid onvermijdelijk was, niet alleen van het gebouw, maar van de Novaja zelf. Toch bleef het voelen alsof dit niet ons overkwam.

‘Alsof het leven voorbij is’, zuchtte boekhouder Vera Dydykina, nadat ze een doos midden in haar kamer had neergezet. Daarna ging ze aan haar bureau zitten en begon te huilen. Ze had hier bijna dertig jaar gewerkt.

Niet alleen journalisten, maar ook vele anderen waren op de een of andere manier door de Novaja gegrepen, waardoor de krant ongemerkt een belangrijk deel van hun persoonlijke geschiedenis was geworden.

Boekhouder Vera Dydykina ging zitten en begon te huilen, ze had hier bijna dertig jaar gewerkt: 'Alsof het leven voorbij is'

In alle kamers klonk het snerpende geluid van plakband: in de ene met een wanhopige vastberadenheid, in de andere met aarzeling. De eerste ingepakte dozen werden dichtgetapet. Van dat geluid kreeg je kippenvel, maar je kon je er nergens voor verstoppen. En elke keer bracht het de onafwendbare overgave van de stad dichterbij.

De wit-blauwe straten van het redactiekantoor leefden deze dagen overigens wel op en vulden zich weer met reuring. Zowel correspondenten uit de regio’s als collega’s die normaal liever vanuit huis werkten, kwamen langs.

Zo levendig was het hier niet meer geweest sinds 2022, toen de redactie in tweeën spleet en tweederde van de journalisten vertrok naar het naburige Letland, veilig afgeschermd van ons door de Schengengrens.

Destijds namen we afscheid in de veronderstelling dat het voor een maand of twee zou zijn. Ze lieten hun spullen op hun werkplekken liggen. En iedereen wist zonder enige twijfel: dat witte bureau bij het brede raam is van Ilja Azar, en schuin tegenover hem zit Lena Kostjoetsjenko. De kamer helemaal achter in de redactie is van de nieuwsdienst, al was die in zijn geheel vertrokken.

Het besef dat ze niet zouden terugkeren, kwam pas veel later. Ook bij ons.

Is zo’n afscheid dan echt de enige aanleiding waarvoor we nog samen kunnen komen en opleven?

Dmitri Moeratov in zijn kantoor. 29 oktober 2026. Foto: Anja Artemjeva / Novaja Gazeta

De stad werd uiteindelijk toch langzaam en met tegenzin opgegeven. Het duurde drie dagen eer de boekenkast op het ‘Chamatova-plein’ was leeggeruimd. Eerst haalden ze de boeken van de planken: sommige journalisten namen er zelf een paar mee, andere gingen naar de opslag. Op dag twee raakte niemand de kast aan, alsof hij even moest blijven staan om aan zijn nieuwe staat te wennen. Op de derde dag werd het bordje met het ‘adres’ weggehaald. Weer een straat minder.

‘Ik denk dat dit over een jaar of tien voer is voor historici en archeologen: hoe wij hier leefden en waarover we schreven’, merkt Irek Moertazin op zijn vertrouwde opgewekte toon op. ‘Mensen zullen hun hoofd vastpakken: hebben ze dit geschreven? Waren ze dan niet bang? Maar de krant zelf zal er niet meer zijn. Zij zullen er lessen uit trekken, maar de krant zelf… die zal niet meer bestaan. Al zal de propaganda er ook niet meer zijn: die is dan gewoon niet meer nodig.’

In de wandelgangen van de redactie wordt hier volop over gediscussieerd. Steeds weer laait het gesprek op of we ons opnieuw zullen verzamelen. En zo ja, hoe dan: in dezelfde samenstelling of in een nieuwe, onder dezelfde naam of onder een andere? En als het onder dezelfde naam is, waarom zouden we dan nu vertrekken en praten over sluiting?

'Ik weet zeker dat het goedkomt met de krant'

Maar misschien hoeven we ons helemaal niet opnieuw te verzamelen.

‘Ik weet zeker dat het goedkomt met de krant. Over een aantal jaar is dit een van de belangrijkste media ter wereld. En wij zullen geweldig werk leveren.’

‘En velen van degenen die hier nu zijn, zullen er ook werken. Sommigen vertrekken, sommigen gooien hun leven om. En anderen keren terug en gaan weer aan de slag. Er komen weer redactievergaderingen en we zullen weer ruziën. We zullen een grote oplage hebben, een website, videoproducties. Dat gaat echt gebeuren’, zegt Tanja Britskaja. ‘Ik werd vanochtend wakker met dat beeld. Dus nu ruim ik gewoon op, maak ik schoon en gooi ik troep weg. Ja, ik heb straks geen thuis meer. Maar ik ben het gevoel dat alles voorbij is al te boven. We hebben veel voor elkaar gekregen in deze vijf jaar en veel mensen geholpen. We hebben veel goede stukken geschreven. We hebben uitstekende films gemaakt, en niet één. En ik heb het gevoel dat we deze vijf jaar beter hebben gewerkt dan ooit tevoren. Terwijl de omstandigheden veel erger waren, terwijl er oorlogscensuur heerste en terwijl we minder mogelijkheden hadden. Het was moeilijker, maar we hebben het beter gedaan.’

Op donderdag 29 oktober werden de namen voorgelezen van slachtoffers van politieke repressie [een jaarlijkse herdenkingstraditie in Rusland onder de naam ‘Teruggave van de Namen’, red.]. Daarvoor was vanuit de Solovki-eilanden [een archipel in de Witte Zee waar in 1923 het eerste Goelag-kamp werd gevestigd, red.] een witte, met korstmos begroeide steen naar de redactie gebracht. Die was opgestuurd door repressie-onderzoeker Joeri Brodski. Terwijl de steen langs de muren van de redactie van hand tot hand ging, herdachten ze de scholieren Jegor Balazejkin en Arseni Toerbin, die vastzitten vanwege hun protest tegen de militaire operaties, kinderarts Nadezjda Boejanova, die tot 5,5 jaar cel werd veroordeeld wegens ‘nepnieuws over het leger’, socioloog Boris Kagarlitski, politicus Aleksej Gorinov en nog vele tientallen anderen.

En toen brak de dag aan waarop alles hardop moest worden uitgesproken.

IV

‘Neem me niet kwalijk, ik ben erg geëmotioneerd, want wat ik nu ga zeggen is voor mij een diep persoonlijk, dramatisch verhaal’, begon hoofdredacteur Sergej Sokolov zijn toespraak tot de lezers, gezeten in de nog niet leeggeruimde studio. ‘Novaja Gazeta is vermoord. Novaja Gazeta houdt op te bestaan. Op 9 november doen wij het licht uit in ons huis, schakelen we de servers uit en vertrekken we. De krant is niet meer. De Russische autoriteiten en veiligheidsdiensten hebben de redactie gedwongen haar werk te staken.’

Hij sprak over het stempel ‘buitenlands agent’, over de uitzetting, over het afsnijden van de lezersdonaties, over het blokkeren van de websites en over de journalisten die zijn vermoord of in de gevangenis zijn gegooid.

Sergej Sokolov, hoofdredacteur van Novaja Gazeta. Foto: Anja Artemjeva / Novaja Gazeta

‘Dit is niet alleen ons eigen verhaal. Dit is het verhaal van een land en een samenleving die op precies dezelfde manier de nek worden omgedraaid. Dat gebeurt door de FSB, het ministerie van Justitie, het Openbaar Ministerie en al die anderen die de staat hebben geprivatiseerd en de macht hebben gegrepen. Het is 'onsovjettisch' ressentiment, waaronder praktisch een militaire dictatuur is opgebouwd. Ze zeggen dat ze de grondwettelijke orde verdedigen. Nee, dit is een anti-grondwettelijke orde. Want de grondwet is verkracht, in elkaar geslagen en met dichtgeplakte mond in de gevangenis gegooid. Net als duizenden burgers van dit land die simpelweg de artikelen van die grondwet naleefden. Net als tienduizenden andere burgers die gedwongen vluchteling zijn geworden, hun huis hebben moeten verlaten en het onbekende tegemoet zijn gevlucht. Stop met ontkennen dat we in het stalinistische jaar 1937 leven, en dat de repressie ‘digitaal karakter’ heeft, wat dat ook moge betekenen. Dit is staatsrepressie. Echte mensen sterven in cellen. Punt.’

Op die dag waren op de redactie alleen nog kale muren overgebleven, en stapels dozen die hoger reikten dan een mens. Sommige straten waren nog niet ontruimd, maar de stad was al verwoest. Een van de jonge medewerksters liep door de gangen en ging telkens even zitten naast collega’s die aan het uitrusten waren. Iedereen begreep het: ze wilde niet praten, ze wilde alleen nog heel even dicht bij haar eigen mensen zijn.

Ook lezers kwamen langs. Ze zeiden dankjewel, en dat ze ons nodig hebben. Een heel jong meisje ging voor het redactiegebouw staan voor een eenmansprotest met het boek Nieuwe orde in Prostokvasjino [een kinderboek uit 1997 over volwassenenonderwerpen uit de roerige Russische jaren negentig, zoals als omkoping, media, privatisering, red.].

En door de stille dankbaarheid van de mensen begrijp je: het is allemaal niet voor niets geweest.

‘Dit kan niet eindigen. Dat is onmogelijk’, zegt Ira Vorobjova. ‘Er zijn te veel mensen die dit niet verloren willen laten gaan. Er bestaat een Novaja Gazeta-virus—een goed virus welteverstaan. Zelfs een kernexplosie krijgt dat niet kapot. De krant leeft voort in iedereen die erbij betrokken is geweest. In 2022, in het eerste jaar van de *** [de krant kan het woord 'oorlog' door censuur niet opschrijven, maar weigert de officiële term SMO op te tikken, red.], reikten we hier de Kamerton uit ['Stemvork', de jaarlijkse journalistieke prijs van Novaja Gazeta ter nagedachtenis aan de vermoorde journalist Anna Politkovskaja, red.], en Joeri Sjevtsjoek trad op. Hij zong het lied Dit is alles wat er na mij overblijft, en ik stond het te filmen terwijl ik huilde. Ik schaamde me om achterom te kijken vanwege mijn tranen: ik dacht dat de mensen achter me er rustig bij stonden, zoals ieder normaal mens. Maar toen ik me omdraaide, stond iedereen te huilen.’

En zo is het. De staat beschikt over geld, carrièreladders en wapens; hij kan de een omkopen en de ander breken. De Novaja en haar mensen hebben alleen het simpele besef dat hun waarden normale waarden zijn. Omdat die gaan over het leven en de toekomst.

Dit levensvirus is wat wij nalaten.

De redactie van Novaja Gazeta. Foto: Anja Artemjeva / Novaja Gazeta

Bovenstaande tekst is een vertaling van het laatste artikel dat werd gepubliceerd door Novaja Gazeta. Opmerkingen tussen blokhaakjes in de tekst zijn redactienoten van RAAM, bedoeld om sommige verwijzingen in de tekst van context te voorzien voor Nederlandstalige lezers. Alle foto's zijn met toestemming overgenomen.