Met kruisprocessies, relikwieën en gebeden voor de overwinning zet het Kremlin de Russisch-Orthodoxe Kerk steeds nadrukkelijker in voor de oorlog. Volgens Andrej Archangelski wijst dat erop dat Poetin zich opmaakt voor een lange strijd. De prijs daarvoor betaalt de kerk zelf.
Vladimir Poetin en patriarch Kirill. Foto: Mikhail Tereshchenko / ANP / EPA
Dit najaar trok een massale religieuze processie door Moskou. Er liepen volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken 100.000 mensen mee, onder wie orthodoxe fundamentalisten van de radicale beweging Sorok Sorokov (‘Veertig maal veertig’). Naast iconen droegen de deelnemers vlaggen van gevechtseenheden van het Russische leger. Aan het hoofd van de processie liep patriarch Kirill van Moskou en heel Roes. Naast spandoeken met de tekst ‘Wij zijn Russen, God is met ons’ droeg men dit jaar ook de relikwieën van de heilige vorst Dmitri Donskoj (overleden in 1389) mee. Zijn stoffelijk overschot werd deze zomer (naar verluidt) ontdekt tijdens restauratiewerk in een kathedraal in het Kremlin, maar aan de echtheid ervan valt te twijfelen.
Wat zit er achter de opgevoerde religieuze propaganda in Rusland? Het Kremlin probeert met behulp van religie de oorlog te rechtvaardigen. De naam van Dmitri Donskoj werd in de Tweede Wereldoorlog een van de symbolen van de strijd tegen het fascisme. Vandaag de dag laat de Russisch-Orthodoxe Kerk (ROK) zich lovend uit over Poetin. Uit onderzoek van Novaja Gazeta bleek dat patriarch Kirill in 2022 kort voor het begin van de oorlog op de hoogte werd gebracht van de aanstaande inval in Oekraïne. Waarom heeft het regime actieve steun van de kerk nodig?
De kerk als derde macht
In Rusland, waar de staat van oudsher alle domeinen van het leven controleert, neemt de orthodoxe kerk formeel een onafhankelijke positie in. Volgens de grondwet zijn kerk en staat zelfs gescheiden.
De twintigste eeuw was een tragische voor de Russisch-Orthodoxe Kerk. Godsdienst gold als vijand van de Sovjetmacht, en de orthodoxe kerk maakte twee golven van wreed geweld door. Na de bolsjewistische machtsgreep van oktober 1917 volgde de Rode Terreur: massale arrestaties en executies van priesters, met duizenden slachtoffers, onder wie meer dan twintig bisschoppen in de jaren 1918–1922. In 1927 ondertekende metropoliet Sergi, de feitelijke leider van de ROK, een loyaliteitsverklaring aan het Sovjetregime, in de hoop verdere repressie te voorkomen. Dat behoedde de kerk niet voor de stalinistische terreur (1937–1938), waarin tienduizenden priesters werden gearresteerd (alleen al in 1937 meer dan 33.000), van wie de helft werd gefusilleerd. Een van hen was mijn overgrootvader, de priester Vasili Archangelski, in 1937 in Moskou.
Na een korte dooi tijdens de Tweede Wereldoorlog (de Sovjetmacht wilde er een tolerant imago op nahouden bij haar bondgenoten in de coalitie tegen Hitler) begon in de jaren vijftig opnieuw de repressie, waarbij ruim zesduizend kerken werden gesloten. Het officiële deel van de kerk stond onder controle van de KGB. Gelovigen verloren hun banen en werden berecht wegens ‘anti-Sovjetpropaganda’.
In 1991 riep monnik-priester Ilarion Sovjetsoldaten op om niet op ongewapende Litouwers te schieten: ‘Broeders, gehoorzaam die bevelen niet’
De grote omslag kwam in 1988 onder Gorbatsjov. Rond de viering van duizend jaar kerstening van Roes, en om de betrekkingen met het Westen te normaliseren, begon de kerk haar vrijheid terug te krijgen. In die periode (1988–1991) speelde de kerk een zelfstandige rol en durfde ze tegen de staat in te gaan. Toen Litouwen het herstel van zijn onafhankelijkheid uitriep, probeerden Sovjettroepen in januari 1991 het televisiecentrum in Vilnius te bestormen. Monnik-priester Ilarion (Alfejev) van de ROK deed toen op televisie een oproep aan de Sovjetsoldaten om niet op ongewapende mensen te schieten. ‘Broeders, gehoorzaam die bevelen niet’, zei hij. Patriarch Aleksi II, die in 1990 werd gekozen, voerde het gesprek met de Russische autoriteiten al als onafhankelijk kerkleider. Journalist Ksenia Loetsjenko schrijft in haar boek dat de kerk in de jaren negentig ‘voor het eerst en voor het laatst op de juiste manier met de staat sprak’.
In de jaren negentig had de ROK de kans om niet alleen een onafhankelijke instelling te worden, maar ook een aanjager van maatschappelijke verandering. Juist de kerk had tijdens de postsovjettransitie beter dan wie ook een nieuwe, universele ethiek kunnen formuleren als alternatief voor het afgeworpen totalitarisme, en de mensen kunnen uitleggen hoe kapitalisme en geweten samengaan. Maar dat gebeurde niet. Tijdens binnenlandse conflicten, zoals de couppogingen van 1991 en 1993, nam de kerk geen principieel standpunt in, schrijft Loetsjenko. Wel bleef ze neutraal en trad ze op als derde macht, die conflicten moest bijleggen en bloedvergieten moest voorkomen. Zo bleef het tot Poetin aan de macht kwam.
De ROK had de kans om niet alleen een onafhankelijke instelling te worden, maar ook een aanjager van maatschappelijke verandering
Atoomorthodoxie
Ondanks het imago van ‘orthodox land’ was het Rusland van de jaren negentig geen religieus land. Voor de meeste voormalige Sovjetburgers betekende geloof niet meer dan het formeel naleven van rituelen. Het regime van Poetin begreep dat goed en begon de kerk in te zetten om de eigen macht te versterken, in de eerste plaats door middel van conservatief gedachtegoed. In 2013 werd de wet tegen het kwetsen van religieuze gevoelens aangenomen, die een instrument werd in de strijd tegen andersdenkenden en mede voortkwam uit het proces tegen de punkgroep Pussy Riot. Zo werd de kerk, gemanipuleerd door de staat, onderdeel van het nieuwe censuurapparaat.
In de jaren 2010 volgde nog een belangrijke verandering: de militarisering van de kerk. Al in 2007 zei Poetin dat de orthodoxie en het nucleaire schild samen de Russische staat versterken en de veiligheid van het land waarborgen. Zo ontstond een paradoxale verbintenis van kerk en kernwapens: de ‘atoomorthodoxie’. Symbool van het nieuwe geloof werd de Kathedraal van de Strijdkrachten, gebouwd op een voormalig tankoefenterrein bij Moskou. ‘Hier kun je niet meer van orthodoxie spreken, eerder van een nieuw heidendom’, zegt de dissidente priester Andrej Koerajev.
Er ontstond een paradoxale verbintenis van kerk en kernwapens: de ‘atoomorthodoxie’
Van vredesgebed naar heilige oorlog
Het is moeilijk vast te stellen of patriarch Kirill, sinds 2009 hoofd van de kerk, de militarisering oprecht steunde, of dat het een demonstratie van loyaliteit aan Poetin was. Wat men ook van hem zegt, Kirill is een ervaren diplomaat en politicus. In 2014 reageerde hij bijvoorbeeld niet op de inval in Oekraïne en de annexatie van de Krim. Ook in 2022 kwamen vanuit het Moskouse patriarchaat geen openlijke verklaringen ter ondersteuning van de oorlog. In maart 2022 droeg Kirill de kerken op het gebed ‘Voor het herstel van de vrede’ te lezen, waarin werd gesproken over ‘de geest van broederlijke liefde’. In september 2022 riep hij op Oekraïners niet als vijanden te beschouwen.
Maar in november 2022 veranderde zijn retoriek al: hij riep de ROK op om ‘op te komen voor de verdediging van het vaderland en voor de overwinning’. In april 2023 noemde Kirill de Russen ‘die niet bereid zijn hun land te dienen’ ‘interne vijanden’. Enkele maanden later verklaarde de ROK dat pacifisme onverenigbaar is met de leer van de orthodoxe kerk. In september verplichtte het Moskouse patriarchaat priesters om dagelijks het ‘Gebed voor het Heilige Roes’ te lezen, waarin om de overwinning in de oorlog wordt gebeden. Volgens deskundigen was dat het eerste officiële document dat de steun van de ROK aan de oorlog regelde. In maart 2024 noemde de Wereldraad van het Russische Volk, een door de ROK gesteund forum, de oorlog in Oekraïne ‘heilig’.
De omslag in de retoriek van de kerk is een graadmeter voor wat zich sinds 2022 binnen het Kremlin afspeelt. Het regime van Poetin begreep dat de oorlog in Oekraïne niet snel en makkelijk zou worden, en dat het de kerk als bondgenoot voor de lange termijn nodig zou hebben. Het ligt voor de hand dat het Kremlin in de loop van 2022 de druk op de kerk en de patriarch heeft opgevoerd.
Veel priesters reizen naar het front, steunen de oorlog en nemen de retoriek van de macht over, maar die inspanningen lijken voor het Kremlin inmiddels niet genoeg. Indirect kan dat erop wijzen dat Poetin nieuwe strategische beslissingen heeft genomen, waarvoor hij niet alleen steun van de ROK nodig heeft, maar de volledige versmelting van kerk en staat. Daar bestaat een speciale term voor: de ‘symfonie van staat en kerk’. Het zadelt de kerk, en in de eerste plaats haar leider patriarch Kirill, echter met een probleem op.
Kirills politieke vergissing
De huidige oorlog schaadt namelijk het gezag van de ROK. Er zijn over de hele wereld orthodoxe gemeenschappen, en na 2022 is de invloed van het Moskouse patriarchaat in het buitenland dramatisch afgenomen. Talloze staatslieden en religieuze leiders hebben het optreden van het hoofd van de ROK publiekelijk veroordeeld. Australië, het Verenigd Koninkrijk, Canada, Litouwen, Nieuw-Zeeland, Oekraïne, Tsjechië en Estland hebben persoonlijke sancties tegen patriarch Kirill ingesteld. Tijdens de oorlog verklaarde de Oekraïens-Orthodoxe Kerk van het Moskouse Patriarchaat zich zelfstandig van Moskou (al werd de band met Rusland nooit formeel verbroken, red.), en de Letse Orthodoxe Kerk riep haar autocefalie uit. Een deel van de orthodoxe priesters in Litouwen probeerde over te stappen naar het patriarchaat van Constantinopel. Om nog maar te zwijgen van het feit dat de Katholieke Kerk en het patriarchaat van Constantinopel de betrekkingen met de ROK feitelijk hebben verbroken.
Na 2022 is de invloed van het Moskouse patriarchaat in het buitenland dramatisch afgenomen
Kerkpolitiek gezien heeft Kirill een vergissing begaan door zich afhankelijk te maken van de Russische staat. En die vergissing kan fundamentele gevolgen hebben. Kerkhistoricus Dimitri Savvin geeft aan wat het principiële verschil is tussen de ROK van voor en na 2022: ‘De kerk heeft altijd erkend dat er situaties zijn waarin oorlog het kleinere kwaad kan zijn. Maar nog nooit (zoals nu gebeurt) werd oorlog als iets goeds erkend.’ Die positie is namelijk onverenigbaar met de basisbeginselen van het christendom.
Priesters in het verzet
Volgens peilingen steunt een meerderheid van de Russische geestelijken en kerkgangers de oorlog, maar er zijn ook voorbeelden van wanhopig verzet. De werkelijke omvang daarvan valt niet te schatten, omdat dat verzet passief of onzichtbaar kan zijn. Aan het begin van de oorlog ondertekende een groep priesters van de ROK, zowel in Rusland als in bisdommen in het buitenland, een open brief met een oproep tot verzoening en een einde aan de oorlog. De brief draagt de handtekeningen van 293 priesters. Het idee kwam van Andrej Kordotsjkin, die sinds 2002 priester van de ROK in Madrid was. In het najaar van 2023 stapte Kordotsjkin over van het Moskouse patriarchaat naar dat van Constantinopel. Zijn parochie maakt nu deel uit van een multinationale orthodoxe gemeenschap in Tilburg.
Veel priesters zagen zich gedwongen Rusland te verlaten, zoals Andrej Koerajev, Aleksej Oeminski, en tientallen anderen. Onder wie wel in Rusland is gebleven, is de meest voorkomende vorm van verzet de weigering om het gebed voor de overwinning te lezen. Sommige priesters vervangen het woord ‘overwinning’ door ‘vrede’. Om die reden werd de Moskouse priester Ioann Koval uit het ambt gezet. Een andere priester, Vadim Perminov uit Samara, weigerde het gebed ‘Voor het Heilige Roes’ te lezen. Ook hem werd verboden nog diensten te leiden.
Het gebod ‘Gij zult niet doden’ is gevaarlijk geworden. De minderheid onder de priesters die tegen de oorlog is gaat ondergronds, net als in de Sovjettijd. Diensten worden vaak in privéwoningen gehouden in plaats van in de kerk, uit angst om door kerkgangers te worden verklikt. Zo’n aangifte leidt vaak tot een bestuursrechtelijke zaak, meestal wegens ‘het in diskrediet brengen van het Russische leger’. Priesters die memoreren aan de letterlijke betekenis van de goddelijke geboden, worden vandaag de dag tot buitenlands agent en vijand verklaard. Dat zegt genoeg. ‘Vlucht, God is hier niet meer’: zo eindigt de videoboodschap van Nikolaj Platonov. Hij was priester in Tsjeljabinsk en vertrok in april 2022 uit Rusland. Later kreeg Platonov politiek asiel in Frankrijk. Nu gaat hij voor in de Orthodoxe Kerk van Oekraïne.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
