Nederland stopt per direct met het opvangen van dienstplichtige Oekraïense mannen die hier bescherming aanvragen. Hoewel de koerswijziging al langer werd verwacht, kwam het besluit nu onverwacht snel. Met de maatregel gaat een langgekoesterde wens in vervulling van de Oekraïense regering, die benadrukt elke dienstplichtige nodig te hebben voor de verdediging van het eigen land.

Bij de Donau-oversteek tussen Oekraïne en Roemenië wachten familieleden tot hun dierbaren de grens over kunnen. Foto: Michel E / Unsplash

Oekraïense mannen tussen de 23 en 60 jaar die nu voor het eerst naar de EU vluchten, hoeven niet meer op bescherming te rekenen. EU-landen, inclusief Nederland, bieden per direct geen opvang meer aan nieuw aangekomen Oekraïners die in eigen land onder de militaire dienstplicht vallen, tenzij zij kunnen aantonen daaraan te hebben voldaan of daarvan te zijn vrijgesteld.

De maatregel vloeit voort uit een uitvoeringsbesluit van de Raad van de Europese Unie, vastgesteld op 30 juli en gepubliceerd op 4 augustus. Zo'n besluit hoeft, anders dan een richtlijn, niet eerst in nationale wetgeving te worden omgezet: het geldt rechtstreeks en bindend, in dit geval voor alle EU-lidstaten behalve Denemarken, dat vanwege een vaste uitzonderingspositie buiten dit soort Europese besluiten blijft. In Nederland blijkt de nieuwe regel uit een communiqué van de IND, de dienst die beoordeelt wie hier recht heeft op tijdelijke bescherming.

Ook Finland en Tsjechië communiceerden deze week al concreet over de uitvoering. Andere lidstaten hebben zich er nog niet publiekelijk over uitgelaten, al zijn ook zij – als bindend EU-besluit – er al aan gehouden. Noorwegen, dat als niet-EU-land buiten het besluit valt, liep sowieso al eerder en strenger voorop: daar geldt sinds mei geen collectieve bescherming meer voor dienstplichtige Oekraïense mannen, die voortaan individueel worden beoordeeld.

Herhaalde oproep van Zelensky, en onderdeel van breder EU-beleid

Met het weren van dienstplichtigen komt de EU tegemoet aan een herhaalde oproep van president de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Hij dringt al jaren aan op het sluiten van de grenzen voor mensen die de mobilisatie ontlopen. Oekraïne kampt met een nijpend tekort aan militairen en Zelensky zou het liefst zien dat dienstplichtigen die al in Europa zijn, teruggehaald worden om te vechten, of anders om te werken en zo bij te dragen aan de Oekraïense economie.

Dienstontwijking is sinds het begin van de grootschalige Russische invasie een hardnekkig probleem voor Oekraïne. De precieze omvang ervan is moeilijk vast te stellen, maar niet gering: uit cijfers van de grensbewakingsdienst Frontex blijkt dat alleen al in 2025 alleen meer dan 10.000 mensen illegaal de grens overstaken. Volwassen mannen maken ongeveer 26,6 procent uit van de Oekraïense vluchtelingenpopulatie in Europa, al is niet bekend hoeveel van hen op onrechtmatige wijze zijn binnengekomen of binnen de militaire leeftijdsgroep vallen.

Volgens het Europese besluit kunnen ook Oekraïners die niet onder de reguliere dienstplicht vallen, militaire verplichtingen hebben – ongeacht leeftijd of geslacht – bijvoorbeeld omdat zij vrijwillig dienst hebben genomen of anderszins een militaire functie bekleden. Ook zij moeten voortaan kunnen aantonen dat zij aan die verplichtingen voldoen. Dat kan bijvoorbeeld via een legaal stempel in het paspoort, of een vrijstelling geregistreerd in Reserve+, de Oekraïense overheidsapp voor mannen die onder de dienstplicht vallen.

Wie dat bewijs niet kan overleggen en desondanks meent recht te hebben op bescherming, kan nog een reguliere asielaanvraag indienen. Kansloos is dat niet per definitie: het Europees Hof voor de Rechten van de Mens erkent dienstweigering op basis van gewetensbezwaren als mensenrecht. Maar het Europese besluit zelf tempert die hoop: dienstplichtontduiking op zich geldt internationaal niet als grond voor bescherming, dus de uitzondering voor gewetensbezwaren is smal. 

'Kwam echt onverwacht'

Binnen de IND komt het plotselinge besluit als een verrassing, laat een betrokkene aan RAAM weten. 'Het ministerie had steeds aangegeven dat de maatregel pas in september van start zou gaan; dat die nu per direct moest ingaan, kwam voor de dienst echt onverwacht. In de praktijk wordt vanaf maandag al begonnen met de uitvoering, terwijl de systemen daar nog niet klaar voor zijn. Iedereen die onder de dienstplicht valt en zich vanaf die dag meldt, krijgt daarom een 'terugkombrief': kom over vier weken terug, met een bewijs dat je vrijgesteld bent.'

Maar dat het in de lucht hing, is geen verrassing. Minister Bart van den Brink (Asiel en Migratie, CDA) liet begin juli al aan de Tweede Kamer weten dat het kabinet met de maatregel een evenwicht wil vinden tussen bescherming bieden aan ontheemden en het respecteren van 'de legitieme defensiebehoeften van Oekraïne'. Toen was nog de verwachting dat het nieuwe beleid in maart 2027 in zou gaan. Ook de Raad zelf beroept zich op 'de veranderende militaire behoeften van Oekraïne om zich te verdedigen tegen de aanvalsoorlog van Rusland', die naar eigen zeggen 'volledig door de Unie moeten worden ondersteund'. Dienstplichtigen kunnen daardoor geen beroep meer doen op de Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB), de noodregeling waarmee de EU vlak na de Russische invasie in 2022 besloot Oekraïense vluchtelingen snel en zonder ingewikkelde procedures op te vangen.

Het is niet de eerste keer dat de EU de toegang tot de regeling beperkt. Sinds 15 juni 2026 geldt al dat wie op dat moment tijdelijke bescherming heeft (of heeft gehad) in een ander EU-land, in Nederland geen tijdelijke bescherming meer kan krijgen. De dienstplicht-eis is echter de ingrijpendste aanscherping tot nu toe: voor het eerst sinds de start van de regeling wordt een hele categorie mensen – dienstplichtige Oekraïners die zich nieuw melden – bij voorbaat uitgesloten.

Wat de RTB precies inhoudt

Tegelijk met het uitsluiten van dienstplichtigen heeft de EU de Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB) zelf verlengd. De regeling zou aanvankelijk gelden tot 4 maart 2023, voor de duur van één jaar, maar is sindsdien telkens verlengd; met het huidige besluit gebeurt dat per ingang van maart 2027 voor de vijfde keer, tot en met 4 maart 2028.

De Raad onderbouwt die verlenging met de constatering dat terugkeer voor de meeste ontheemden vooralsnog niet realistisch is. Slechts een klein deel heeft gemeld permanent naar Oekraïne te willen terugkeren, en de humanitaire situatie in het land blijft precair: de Internationale Organisatie voor Migratie schatte in december 2025 dat 3,7 miljoen mensen intern ontheemd zijn binnen Oekraïne zelf, van wie 71 procent al meer dan twee jaar. 

Ook wijst de Raad op het aanhoudende risico van escalatie en op verhevigde Russische luchtaanvallen op burgerdoelen, waardoor nieuwe grootschalige vluchtelingenstromen niet zijn uit te sluiten.

Nog altijd miljoenen ontheemden

Volgens het besluit genieten momenteel bijna 4,4 miljoen Oekraïners tijdelijke bescherming in de EU. In Nederland waren op 30 juni bijna 140.000 Oekraïense vluchtelingen geregistreerd bij gemeenten. Daarvan zaten op dat moment 96.910 bedden bezet in de noodopvang, op een totaal van 97.120 beschikbare bedden. De rest verblijft bij gastgezinnen of in andere particuliere woonruimte.

De nieuwe maatregelen treffen vooral mensen die zich na de ingangsdatum voor het eerst melden voor tijdelijke bescherming. Wie op dat moment al onder de RTB viel, behoudt zijn recht op verblijf, werk en voorzieningen.