Rusland heeft de politieke controle over de van Georgië afgescheiden republiek Zuid-Ossetië verder naar zich toegetrokken, en dat zonder de regio formeel te annexeren. Via verregaande integratie en een door Moskou geregisseerde machtswissel is de de facto annexatie voltooid, stelt Kaukasuskenner Jelger Groeneveld.
De waarnemend 'president' van de seperatistische republiek Zuid-Ossetie, Marat Kambolov, schudt de hand van de Russische president Poetin in het Kremlin afgelopen juli. Foto: ANP / © Kristina Solovyova / Russian Gover / Planet Pix via ZUMA Press Wire
De afgelopen maanden ontvouwde zich in de door Rusland bezette Georgische regio Zuid-Ossetië een door het Kremlin geregisseerd plot. Op vrijdag 18 september gaat Zuid-Ossetië tegelijkertijd met de Russische Doemaverkiezingen naar de stembus voor een vervroegde verkiezing van hun president, die de politieke overname van de regio door Moskou moet bekrachtigen.
Het Kremlin bracht de Ossetische Rus Marat Kambolov in positie als zijn pion om een geleide machtsovername om de marionettenrepubliek te leiden. Dat aan de verkiezingen vier kandidaten deelnemen, is slechts een formaliteit om enige schijn van democratie op te houden, met een voorspelbare uitkomst. Wat ging hieraan vooraf?
Nieuw integratieverdag
Rusland en Zuid-Ossetië tekenden afgelopen voorjaar in Moskou, op 9 mei, het ‘Verdrag inzake het verdiepen van de bondgenootschappelijke samenwerking tussen Rusland en Zuid-Ossetië’. Het is de opvolger van een soortgelijk pact uit 2015, dat de economie en het defensie- en veiligheidsbeleid integreerde. Het nieuwe verdrag gaat op een aantal punten verder dan zijn voorganger: het beoogt onder meer één economische ruimte, een uniestaat zoals tussen Rusland en Belarus, en de eenwording van verschillende sectoren, waaronder de energievoorziening, telecommunicatie.
Het nieuwe verdrag tussen Rusland en Zuid-Ossetië beoogt onder meer één economische ruimte, een uniestaat zoals tussen Rusland en Belarus
Tegelijkertijd streeft men naar wetgeving en uitbreiding van de samenwerking op het gebied van onderwijs, cultuur en gezondheidszorg. De overeenkomst staat Russische en Zuid-Ossetische burgers toe om voor elkaars overheden te werken, met wederzijdse erkenning van de arbeidsgeschiedenis voor sociale voorzieningen en pensioenen. Dit brengt arbeidsintegratie een stap verder, maar biedt Rusland bovenal extra mogelijkheden tot politieke overname van Zuid-Ossetië. In Georgië wordt het nieuwe verdrag door zowel regering als oppositie gezien als een stap naar volledige annexatie door Rusland.
De Zuid-Ossetische president Alan Gaglojev noemde het nieuwe verdrag een ‘stap naar de hereniging van het Ossetische volk’, een juridisch mechanisme voor een toekomstige toetreding van Zuid-Ossetië tot de Russische Federatie. Hij verklaarde tevens dat ‘Zuid-Osseten Rusland beschouwen als [hun] grote vaderland’. Opeenvolgende separatistische Zuid-Ossetische regeringen spraken in het verleden al regelmatig de wens uit om te fuseren met de autonome republiek Noord-Ossetië in Rusland en zich desgevolg bij de Russische Federatie aan te sluiten.
De toenmalig leider van Zuid-Ossetië, Alan Gaglojev (L), en de Russische president Poetin ondertekenen een nieuw verdrag dat de zelfverklaarde republiek Zuid-Ossetië de facto doet opgaan in Rusland. Foto: kremlin.ru
Moskou neemt de regie
In de campagne voor de presidentsverkiezingen van 2022, kort na het begin van de grote Russische invasie in Oekraïne, wilde toenmalig president Anatoli Bibilov – tot ongenoegen van Moskou – een referendum organiseren voor aansluiting bij Rusland, in een poging zijn herverkiezing veilig te stellen na een door schandalen en politieke crises geplaagd presidentschap. Zijn tegenstrever Gaglojev won de verkiezing en annuleerde het referendum. De benodigde tweede ronde en de krappe overwinning waren indicatief voor het gebrek aan voorspelbaarheid van de door het Kremlin gewenste uitkomst. Deze setting en de corruptieschandalen die ook Gaglojev in zijn termijn achtervolgden, zetten het Kremlin ertoe aan meer politieke regie te voeren op de regio. Tot dan werd Zuid-Ossetië geleid door geboren en getogen Zuid-Osseten en kreeg de politieke elite er de vrije hand. Maar dat veranderde dit jaar.
De corrupte en op clans gestoelde politiek in Zuid-Ossetië was het Kremlin al geruime tijd een doorn in het oog. Daarnaast bleven de economische prestaties in de regio achter, ondanks Russische financiële injecties. Het aanstellen van een buitenstaander met sterke banden met de Russische elite was dan ook een logische stap om meer grip op het gebied te krijgen.
De corrupte en op clans gestoelde politiek in Zuid-Ossetië was het Kremlin al geruime tijd een doorn in het oog
Enkele dagen nadat Poetin het nieuwe verdrag had geratificeerd, benoemde Gaglojev op 27 mei de Rus Marat Kambolov tot zijn adviseur om toezicht te houden op de uitvoering van het verdrag. De benoeming kwam na een groot corruptieschandaal, waarin de premier en vicepremier van Gaglojev beschuldigd werden van het wegsluizen van miljarden roebels; het geld was afkomstig van een Russische lening voor de Zuid-Ossetische overheid. Het schandaal was voor Moskou een directe aanleiding om Kambolov te positioneren als opvolger van Gaglojev.
Een belangrijk nieuw punt in het verdrag tussen Rusland en Zuid-Ossetië is dat Russische staatsburgers officiële (politieke) functies mogen bekleden in Zuid-Ossetië, ook op het hoogste niveau. Deze afspraak stelt het Kremlin in staat om zijn eigen functionarissen in de Zuid-Ossetische regering te plaatsen. De 61-jarige Kambolov is een Russisch staatsburger van Ossetische afkomst, geboren en getogen in de Russische deelrepubliek Noord-Ossetië, maar heeft geen directe banden met Zuid-Ossetië en woonde er niet eerder. Hij werkte decennialang als leidinggevende in verschillende Russische overheidsinstellingen en was viceminister van Onderwijs in Rusland.
Hij was koud als adviseur in Tschinvali, de hoofdstad van Zuid-Ossetië, gearriveerd of de regering aldaar nam begin juni ontslag. Binnen enkele weken na zijn komst was Kambolov premier van Zuid-Ossetië. Op 22 juni nam Gaglojev ontslag als president. Hij werd overgeplaatst naar Moskou als adviseur van Poetin op de uitvoering van het nieuwe verdrag. Volgens de Zuid-Ossetische regels wordt in zo’n situatie de premier waarnemend president en moeten vervroegde verkiezingen worden gehouden. Binnen een maand had het Kremlin zonder slag of stoot de politieke macht over de regio naar zijn hand gezet.
Schijnverkiezingen
Het parlement van Zuid-Ossetië bepaalde de verkiezingsdatum op vrijdag 18 september, net binnen de wettelijke termijn van negentig dagen en tegelijkertijd met de eerste dag van de Russische Doemaverkiezingen. Normaal gesproken vinden verkiezingen in Zuid-Ossetië op een zondag plaats, maar 20 september is de datum van de regionale Onafhankelijkheidsdag, de dag dat de Zuid-Ossetische autonome oblast zich in 1990 losmaakte van de toen nog Georgische Sovjetrepubliek. Het vormde de opmaat naar het separatistische conflict met Georgië.
Er meldden zich in totaal zeven kandidaten voor de verkiezing, waarvan er vier geaccepteerd werden. Kambolov werd als onafhankelijk kandidaat door een burgergroep genomineerd. Hij kreeg steunbetuigingen van oud-presidenten, politieke partijen, inclusief de partij van de afgezwaaide Gaglojev, en van vooraanstaande mensen in de Zuid-Ossetische samenleving. Ook Poetin sprak zijn persoonlijke steun uit aan Kambolov in een tweegesprek in Moskou in juli.
De andere drie kandidaten deden vooral mee uit plichtsbesef, zo bleek uit hun nominatietoespraken. De partijleider van de Patriotten van Alanië ging tijdens het congres voor de nominatie van hun kandidaat zelfs zover dat ook hij een steunbetuiging aan Kambolov uitsprak. Peilingen van een Russisch opiniebureau voorspelden een hoge opkomst van meer dan zeventig procent en steun voor Kambolov van bijna tachtig procent. Het lijkt vooraf al met al een uitgemaakte zaak, in tegenstelling tot vier jaar eerder.
De corruptie en de negatieve demografische ontwikkeling in Zuid-Ossetië waren voor Kambolov en de andere kandidaten een belangrijk punt van zorg, alsmede de staat van de economie, het gebrek aan werkgelegenheid, en het gebrek aan perspectief voor jongeren. Verschillende publieke figuren en verkiezingskandidaten erkenden de afgelopen periode dat het officiële bevolkingscijfer van ruim 56.000 inwoners in Zuid-Ossetië niet overeenkomt met de demografische realiteit, maar in werkelijkheid een stuk lager moet liggen door niet-geregistreerde migratie naar met name Rusland.
De corruptie en de negatieve demografische ontwikkeling in Zuid-Ossetië waren voor Kambolov en de andere kandidaten een belangrijk punt van zorg
Er werden in totaal 75 stemlokalen aangewezen, waarvan vijf in Rusland. In 2022 werden meer dan vijfduizend van de 29.000 stemmen in Rusland uitgebracht, wat een indicatie is van de daadwerkelijke bevolkingsverdeling. In het in meerderheid door Georgiërs bevolkte oostelijke district Leningor (Achalgori) werden in twee dorpen de beoogde stemlokalen alsnog ingetrokken, omdat er te weinig kiesgerechtigden werden vastgesteld. Het is een stille maar tastbare indicatie van de Georgische ontvolking van dit district in de afgelopen ajren.
De verkiezingen worden door Georgië en vrijwel de gehele internationale gemeenschap niet erkend en leiden steevast tot veroordelingen. Om de verkiezingen toch van enige legitimiteit te voorzien komen steevast ‘internationale waarnemers’ op uitnodiging. Die worden voornamelijk uit Russische en Ruslandvriendelijke kringen gerekruteerd, waaronder ook uit Europese socialistische en radicaal-rechtse kringen.
Een kaart van Georgië, met in het paars de door Rusland bezette separatistische regio's Zuid-Ossetië en in het groen Abchazië. Bron: Wikimedia Commons
Relatie met Georgië
Presidentskandidaat Kambolov ziet als Ossetische Rus weinig in verzoening met Georgië. Versoepeling van het grens- en douaneregime met Rusland heeft daarentegen topprioriteit. Het gaat hierbij concreet om de implementatie van de uniestaat-constructie die is opgenomen in het verdrag dat eerder dit jaar werd ondertekend, dat ook voorziet in een gezamenlijke economische ruimte. Kambolov wijkt hierin af van zijn voorgangers, die de hereniging met Noord-Ossetië, en daarmee Rusland, als doel op zich zagen.
In Tbilisi voerde de regering van de Georgische Droom de afgelopen periode vooral een binnenlandse politieke strijd rond de Russische bezetting van Zuid-Ossetië. Publiekelijk houden de autoriteiten zich vrij stil over de ontvoeringen van Georgische burgers door Russische grenstroepen rond de bezettingslijn. Ook over de installatie van hekken en prikkeldraad langs de grens door de Russen wordt goeddeels gezwegen.
In Tbilisi voerde de regering van de Georgische Droom de afgelopen periode vooral een binnenlandse politieke strijd rond de Russische bezetting van Zuid-Ossetië
In plaats daarvan lijkt de regering de maatschappelijke aandacht te willen verplaatsen naar oud-president Michail Saakasjvili en oud-premier Giorgi Gacharia. Zij zijn door Georgische Droom gebombaeerd tot kop van Jut aangaande het conflict in Zuid-Ossetië. Saakasjvili wordt door de regering openlijk beticht van het starten van de oorlog in 2008 — dat is ook het verhaal van het Kremlin en zijn propagandisten. Zo was er de parlementaire commissie-Tsoeloekiani, die de vermeende misdaden van Saakasjvili’s regering onderzocht.
Gacharia wordt mede naar aanleiding van het onderzoek van diezelfde commissie vervolgd voor het verlies van de Georgische controle over een stuk bos aan de Zuid-Osseten in 2019. Op deze wijze wordt de aandacht afgeleid van Rusland als de drijvende kracht achter de bezetting, en worden binnenlands politici vervolgd als schenders van de nationale belangen en soevereiniteit.
Ondanks dat de Georgische regering geen enkele concessie doet richting Zuid-Ossetië of Rusland, staat het ook machteloos. Terwijl het Kremlin in Oekraïne steeds meer vastloopt in zijn eigen moeras, heeft het heel soepel en in alle stilte Zuid-Ossetië steviger in zijn grip gekregen. De Georgische regering wordt weliswaar in internationale gremia volmondig gesteund met betrekking tot de Russische bezetting, maar heeft de afgelopen jaren politiek krediet verspeeld door haar democratische regressie en politieke onderdrukking. Tbilisi heeft in Europa weinig vrienden meer. Mede daardoor heeft Rusland praktisch vrij spel, en trekt het in Zuid-Ossetië aan het langste eind.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
