In Georgië neemt de repressie steeds meer toe. EU-lidmaatschap raakt verder uit zicht en de regering van Georgische Droom schurkt – hoewel niet altijd openlijk – tegen Rusland aan. Het maatschappelijk middenveld is niet zelden de kop van jut. RAAM sprak erover met Eka Gigauri, directeur van de Georgische tak van Transparency International.

Eka Gigauri, directeur van Transparency International Georgia. Foto: Vano Shlamov / ANP / AFP

Haar auto werd al beklad met graffiti en als ze door Tbilisi loopt ziet ze haar eigen portret op propagandaposters die haar als landverrader bestempelen. Eka Gigauri heeft de laatste jaren steeds vaker te maken met persoonlijke aanvallen vanuit de Georgische regering. Voor Transparency International Georgia, de organisatie waaraan ze leiding geeft, wordt het steeds moeilijker om in Georgië het werk op het vlak van corruptiebestrijding te blijven voortzetten.

Het toont aan hoe snel het land, dat in 2010 door nota bene Transparency International nog werd bestempeld als ‘de beste corruptiebestrijder ter wereld’, onder leiding van regeringspartij Georgische Droom afglijdt naar repressie en autocratie. Waar Georgië lang op weg leek naar EU-lidmaatschap, haalt het nu bovendien de banden aan met Rusland, dat nog altijd delen van Georgië bezet.

Gigauri reist regelmatig de wereld over om aandacht te vestigen op de corruptie en repressie in Georgië, waar haar inmiddels zelfs een gevangenisstraf boven het hoofd hangt. Na een bezoek aan Washington maakte ze een tussenstop in Den Haag. Jelle Baartmans sprak met haar.

Om maar met de deur in huis te vallen: er lopen verschillende onderzoeken van de Georgisch openbaar aanklager naar u en uw organisatie. Het zou tot maximaal 15 jaar gevangenisstraf kunnen leiden. Wordt u onder druk gezet?

‘Ik ben verschillende keren verhoord, onder meer in onderzoeken naar sabotage en naar samenspanning met buitenlandse mogendheden. Ik heb de status van “getuige”, maar dat kan natuurlijk veranderen. Ik werd onder andere aan de tand gevoeld over mijn speeches in de Amerikaanse Senaatscommissie voor Buitenlandse Zaken en in het Europees Parlement, waarin ik heb gesproken over mensenrechtenschendingen in Georgië.

Ze vroegen me in de verhoren of ik betrokken was bij het opleggen van sancties aan Georgische regeringsfunctionarissen, en ze wilden weten waarom ik regenjassen heb gekocht voor demonstranten in de grootschalige protesten tegen de overheid.

Ik ben niet de enige, ook de hoofden van een aantal andere ngo’s zijn eruit gepikt. Je ziet hetzelfde gebeuren als met het maatschappelijk middenveld in Rusland.

‘Op een dag hingen bij elk metrostation posters met mijn gezicht, die insinueerden dat ik een buitenlands agent ben’

Bovendien word ik overal neergezet als verrader. Op een dag werd ik wakker en toen ik de deur uit stapte hingen er posters met mijn gezicht bij elk metrostation, op overheidsgebouwen, bij de winkel waar ik mijn boodschappen doe en bij de schoonheidssalon waar ik vaste klant ben. De posters insinueerden dat ik een buitenlands agent ben en dat ik een hekel heb aan mijn land en aan de kerk. Op mijn auto zijn leuzen gekalkt als “Ga weg!”.

Ze bellen mijn ouders om slecht te spreken over mijn werk. Mijn moeder is Oekraïens en wordt in het Russisch gebeld. Haar Georgisch is prima, maar ze willen zeker weten dat de boodschap overkomt.’

Voorbeeld van een poster waarop Gigauri als verrader wordt afgebeeld, te midden van bankbiljetten en een regenboogvlag. Screenshot: Imedi

Kunt u nog veilig over straat in uw thuisland?

‘Inmiddels hebben we te horen gekregen dat de onderzoeken inzake sabotage zijn afgerond en dat de openbaar aanklager klaar is om arrestatiebevelen aan te vragen. Je kunt je voorstellen dat je dan niet met een heel goed gevoel over straat loopt.

Tegelijkertijd krijg ik ook ontzettend veel steun op straat. Als ik een rondje ga lopen, groeten mensen me en bedanken ze me voor het werk dat we doen. Taxichauffeurs praten honderduit en vragen me “Denk je dat we zullen winnen, dat het nog mogelijk is?”.

Vertegenwoordigers van Georgische Droom, daarentegen, kunnen niet alleen over straat. Ze kunnen niet zomaar naar een restaurant, een café of zelfs naar een begrafenis gaan, zonder dat mensen op hen af stappen om hen haarfijn vertellen dat ze hun land hebben verraden, verkocht aan de Russen.

Dat geeft me de hoop dat niet alles verloren is. We hebben een kans, we hebben de mensen. Dat probeer ik te blijven benadrukken: er is geen reden om Georgië op te geven.'

Kan Transparency International haar werk nog wel blijven doen in Georgië?

'Het werk wordt ons zo goed als onmogelijk gemaakt. In verband met de sabotage-aanklachten zijn de bankrekeningen van veel ngo’s bevroren. Die van ons niet: we zagen het aankomen en hebben simpelweg alles uitgegeven, tot er nog maar €2.000 op onze rekening stond.

Het grootste probleem is de nieuwe wetgeving inzake subsidies. Het komt erop neer dat elke buitenlandse donor nu eerst toestemming aan de Georgische overheid moet vragen om geld te kunnen geven aan een maatschappelijke organisatie. De regering bepaalt dus in feite welke ngo’s wel en welke geen geld krijgen. 

Als je toch donaties uit het buitenland weet te krijgen, moet je vervolgens ook nog eens elke uitgave aan de regering verantwoorden. Dat geldt voor zowel organisaties als individuen. Doe je dat niet of niet goed, kan je tot zes jaar gevangenisstraf krijgen.

Stel je voor: een Georgiër woont en werkt hier in Nederland en stuurt wat geld naar familie in Georgië. Als die ontvangende familieleden politiek actief zijn, of op een andere manier betrokken zijn bij pogingen om regeringsbeleid te beïnvloeden, kan dat al zes jaar cel opleveren.

De regering is bang voor elke cent uit het buitenland die naar mensen gaat die zich zouden kunnen verzetten tegen overheidsbeleid. Transparency International Georgia wordt nu zelfs onderzocht inzake financiële misdrijven. Serieus? Hoe zie je voor je dat wij corruptie bestrijden als we zelf niet 100% transparant zijn?’

Pak ‘m beet vijftien jaar geleden zag de toekomst van Georgië er rooskleurig uit. Maar de afgelopen jaren is het land zowel op de Freedom in the World Index van Freedom House als op Transparency International’s eigen Corruption Perception Index aan het wegzakken. Hoe heeft het zover kunnen komen?

‘Na de Rozenrevolutie in 2003 namen jonge professionals het heft in handen en werd Georgië een koploper. Ik werkte in die jaren als adjunct-hoofd van de Georgische Grenspolitie en hield me bezig met corruptiebestrijding en internationale samenwerking. 

Het was een moeilijke tijd. Er was veel corruptie, maar de jonge generatie werkte hard; er was veel bereidheid om het land te veranderen. We hadden echt het gevoel dat we met een schone lei konden beginnen. Dat we de kans moesten grijpen het land te ontwikkelen en uiteindelijk lid te worden van de Europese Unie en de NAVO.

Anno 2026 bestaat er geen “kleine corruptie” meer in Georgië. De jonge generatie Georgiërs weet gelukkig niet meer wat het is om bijvoorbeeld een docent op de universiteit wat geld te moeten toestoppen om een tentamen te halen. 

Maar het nepotisme in de overheid is ongekend. En dat gaat lang niet altijd over miljoenen. Het gebeurt zelfs op kleine schaal, in gemeenten, waar familieleden van ambtenaren inkoopcontracten van bij wijze van spreken €5.000 krijgen. Iedereen pikt een graantje mee.

Het is moeilijk om de vinger te leggen op waar het fout is gegaan. De hervormingen volgden elkaar in de jaren na de revolutie in rap tempo op, de regering wilde snel vooruit, maar nam niet de tijd om aan de bevolking uit te leggen waar het land naartoe moest. 

‘Georgische Droom heeft de hervormingen dusdanig naar zijn hand gezet dat die de zittende macht ten goede zijn gekomen’

Een van de grootste uitdagingen destijds was het instellen van onafhankelijke rechtspraak. Wat mij betreft hebben we daarin gefaald. Toen al in die jaren politiek gemotiveerde rechtszaken werden geopend en mensenrechten werden geschonden, kwam er geen tegengas vanuit de rechtsprekende macht. De benodigde checks and balances bleken niet te zijn ontwikkeld.

In 2017 was ik lid van de commissie die toezicht hield op de grote hervormingen van de Grondwet die op stapel stonden. De bedoeling was dat Georgië van een semipresidentieel systeem met een winner takes all-districtenstelsel zou veranderen in een proportionele parlementaire democratie naar Europees voorbeeld, waarin coalities nodig zijn om een regering te vormen. 

We dachten dat dat zou zorgen voor meer democratie en pluralisme, maar uiteindelijk heeft Georgische Droom de hervormingen dusdanig naar zijn hand gezet dat die de zittende macht ten goede zijn gekomen. Datzelfde geldt voor de nieuwe surveillancewet die ook dat jaar werd ingevoerd.’

Welke rol speelt Rusland in de ontwikkeling van Georgië?

‘Het pad naar de EU en NAVO dat we na de Rozenrevolutie in sloegen, was ook een veiligheidsvisie: we grenzen aan Rusland, dat constant heeft geprobeerd om Georgië te laten falen. De Russen hebben altijd geprobeerd hun invloed in Georgië te behouden en er mensen aan de knoppen te krijgen die de Russische politieke belangen dienen. Ze beschouwen Georgië als een plek voor vermaak, met lekkere wijn en goede keuken. Meer niet.

Rusland houdt graag het idee in stand dat je als voormalige Sovjetrepubliek niet kan slagen zonder hen te vriend te houden. Die mythe wilden we graag doorprikken. Wij wilden het heft in eigen handen nemen en een voorbeeld zijn voor andere post-Sovjetlanden: je kunt wel degelijk je eigen toekomst zonder Rusland vormgeven en je ontwikkelen tot een “normaal land”.

In 2008 is Rusland Georgië binnengevallen. Het dwarsbomen van onze ontwikkeling als land was daarvoor in mijn ogen de belangrijkste reden. Georgië werd een probleem voor de NAVO en de EU, omdat die de betrekkingen met Rusland niet wilden verstieren. Barack Obama kondigde in 2009 zelfs een reset in de relatie met Rusland aan, om de banden aan te halen. De Russen ondervonden dus geen consequenties van de oorlog tegen Georgië.

‘Georgische propagandakanelen zetten Zelensky weg als clown en stellen dat het Westen “een tweede Boetsja in Georgië” wil’

Tegenwoordig wordt Georgië de facto geregeerd door een Russische oligarch [Bidzina Ivanisjvili, oprichter van de partij Georgische droom, JB]. Hij is geboren in Georgië, maar in Rusland vergaarde hij zijn rijkdom, die hij vervolgens inzette in verkiezingscampagnes in Georgië. In een tijd van weinig politieke concurrentie trok hij langzaam de macht naar zich toe. Hij heeft nu alles onder controle: media, rechtspraak, politie, regering en parlement.

Sindsdien is het narratief van de regering veranderd: het Westen is het probleem en dringt Georgië het homohuwelijk op en sleurt ons mee in een oorlog met Rusland. Sinds 2022 weerklinkt in Georgië het Russische narratief over Oekraïne. Zelensky wordt weggezet als clown en de propagandakanalen stellen dat het Westen “een tweede Boetsja in Georgië” wil.

De regering benadrukt dat we de relatie met Rusland moeten onderhouden en wekt de indruk dat we iets positiefs van de Russen kunnen verwachten. Maar als je de laatste 200 jaar van de geschiedenis erbij pakt, weet je dat je nergens op hoeft te rekenen. Ze hebben ons tweemaal bezet, onze mensen vermoord en onze intelligentsia doen verdwijnen. Dat is wat Rusland ons aandoet.’

De Georgische oligarch, voormalig premier en oprichter van politieke partij Georgische Droom, Bidzina Ivanisjvili. Foto: Giorgi Arjevanidze / ANP / AFP

Intussen bezet Rusland nog altijd delen van Georgië. Hoe verhoudt deze Ruslandvriendelijke regering zich daartoe?

‘Dat onderwerp wordt simpelweg genegeerd. Ze willen geen positie innemen. De regering is niet openlijk pro-Russisch, dat kan ze zich niet veroorloven gezien het sterke anti-Russische sentiment in de samenleving. 

Hier en daar heeft Georgische Droom wel voorzichtig een pro-Russische houding afgetast, bijvoorbeeld toen het in een verkiezingscampagne stelde dat Georgië excuses zou moeten aanbieden aan Rusland. Maar het werkt niet, de bevolking is er niet ontvankelijk voor.’

Wat zou Europa volgens u kunnen en moeten doen?

‘De Europese Unie zou strenger moeten zijn en van Georgië moeten eisen dat het politieke gevangenen vrijlaat, dat het problematische wetten zoals de wet op subsidies en de buitenlands agentwet terugdraait. Gebeurt dat niet, dan moeten strenge sancties volgen. Daarvoor is ook meer onderlinge coördinatie binnen de EU nodig.

De regering in Georgië zegt niet dat ze niet meer bij de EU wil, maar claimt dat de EU onacceptabele voorwaarden stelt. In werkelijkheid zijn de voorwaarden vanuit Brussel vrij bescheiden en zou de Georgische bevolking er op zeker vóór stemmen.

Voor Europa zelf is er ook een belang bij een “Europees Georgië”. Georgiërs verzetten zich van dichtbij tegen Rusland. Vanuit geopolitiek oogpunt is het land strategisch gelegen met het oog op de veiligheidssituatie op de Zwarte Zee en ligt het op de route van belangrijke transportcorridors. Voor Europa liggen daar belangrijke investeringsmogelijkheden. Nu duikt juist China op de Georgische havens, wegen en vliegvelden.

Hoe dan ook reageert de internationale gemeenschap telkens traag. Terwijl dit hét moment is om op te treden; de democratie wordt uitgehold, maar is nog niet verloren. De Rozenrevolutie is het bewijs dat, met de juiste coördinatie, het tij nog kan worden gekeerd.’