In de documentaire Mr Noboby against Putin, die een BAFTA won en ook is genomineerd voor een Oscar, belicht onderwijzer Pavel Talankin het schoolleven in een klein stadje in de Oeral niet lang na de grootschalige invasie van Oekraïne. De oorlogsstemming dringt per dag verder het klaslokaal binnen. RAAM-correspondent Andrej Archangelski schetst de gevolgen van de militarisering van het Russische onderwijs. Niet alle ouders en kinderen zijn het eens met dit collectieve experiment met de menselijke natuur. Maar de Russische samenleving is te zwak om weerstand te bieden.

Still uit de documentaire Mr Nobody against Putin

Alle levenssferen onder een autoritair regime zijn afhankelijk van de staat, maar de school in Rusland, zowel in het basis- als het middelbaar onderwijs, is het meest rechteloos. Na de revolutie van 1917 was een van de belangrijkste leuzen van de Sovjetmacht: ‘een nieuwe mens opvoeden’. De school werd een oase van de communistische moraal. De school had, naast onderwijs, ook tot taak om de Sovjetmens niet te laten twijfelen aan de juiste lijn van de staat.

Na de dood van Stalin in 1953 verzwakte dit controlesysteem echter. De humanisering van de school in de jaren zestig, tijdens de dooi onder Chroesjtsjov, kwam niet alleen van bovenaf, maar ook van onderop: leraren, ouders en leerlingen wilden dit zelf.

In de jaren zeventig versnelde het liberaliseringsproces in het onderwijs, wat samenhing met de algemene koers van het Kremlin richting een politiek van ontspanning. In die jaren kreeg de Sovjetjeugd ook een nieuw toekomstperspectief, dat samenviel met de algemene hoop op vrede en vooruitgang.

Andrej Archangelski

Journalist en cultureel columnist

Andrej Archangelski is journalist, columnist en cultuurcriticus, gespecialiseerd in Russische media.

Loyaliteit zonder geloof

Natuurlijk bleven ideologie en militarisme aanwezig in de school van de jaren zeventig, bijvoorbeeld in de vorm van jeugdorganisaties als de Pioniers (9 tot 14 jaar) en de Komsomol (14 tot 28 jaar). Op school kregen de leerlingen een militaire basisopleiding, waarin jongens leerden om een automatisch geweer in elkaar te zetten en uit elkaar te halen. Patriottisme werd bevorderd via ontmoetingen met veteranen van de Tweede Wereldoorlog. Maar dit alles werd steeds meer een formaliteit. De ongeschreven maatschappelijke consensus onder Brezjnev luidde: ‘jullie doen alsof jullie in de Sovjetmacht geloven en wij laten jullie met rust’. In de jaren zeventig volstond het om je loyaliteit te imiteren. Tegen de achtergrond van een toenemende algemene teleurstelling in de Sovjetmacht werd cynisme eigenlijk de echte ideologie op school: niemand geloofde nog ergens in.

Glasnost

Met het begin van de perestrojka na 1985 – toen partijleider Gorbatsjov de controle op het onderwijs verder afzwakte – vielen de restanten van de ideologie af als herfstbladeren van de bomen. Kort daarvoor marcheerden pioniers nog in het gelid en zwoeren ze trouw aan de staat. Maar in vijf jaar tijd, van 1986 tot 1991, vergat de school dit als ware het een boze droom geweest. De school werd nu vrij van ideologie.

Deze vrijheid werd echter noch door kinderen, noch door ouders op waarde geschat.

In de jaren negentig stond de leraar onderaan de sociale ladder

De jaren negentig vormden een nieuwe beproeving voor het middelbaar onderwijs. De nieuwe staat (de Russische Federatie) had geen geld voor onderwijs. Het beroep van leraar verloor aan prestige. In de jaren negentig stond de leraar qua salaris onderaan de sociale ladder. Maandenlang leefden leraren zonder loon. Tegelijkertijd verschenen er talloze nieuwe programma’s en leerboeken, wat het algemene opleidingsniveau van scholieren deed dalen. Ook ontstonden er privéscholen. De sociale ongelijkheid nam toe. Tegen de achtergrond van deze nieuwe moeilijkheden werd vrijheid in het onderwijs niet langer als een waarde ervaren.

Poetin maakt gebruik van zwakte

Toen Poetin in 2000 aan de macht kwam, ging hij gebruikmaken van de financiële zwakte van de school. Hij zorgde voor stabiele salarissen voor leraren. Maar in ruil daarvoor keerde de ideologische controle terug op school. Ook in Rusland werden schoolgebouwen vaak gebruikt als stemlokalen bij verkiezingen. Juist leraren werden daarom onderdeel van het grootschalige systeem van verkiezingsfraude in de jaren tien van deze eeuw. Poetin corrumpeerde zo de leraren.

Daarna richtte hij zich op de leerlingen. In 2017 gingen scholieren in Moskou weliswaar de straat op uit protest, maar dit was een uitzondering. De meeste scholen in het land hadden hun vrijheid ingeruild voor financiële stabiliteit. De vrijheid van de Sovjet- en post-Sovjetschool, die 30 à 40 jaar had geduurd, bleek bijna geen sporen nagelaten te hebben.

Propaganda op school

Maar wat er sinds 2022 op de Russische scholen gebeurt, is alleen nog te vergelijken met de tijd van het stalinisme. Sinds 2022 is het Russische onderwijs gegijzeld door de oorlog. Ouders zamelen geld in voor de behoeften van het Russische leger. Kinderen worden gedwongen brieven naar het front te schrijven en camouflagenetten te knopen. Elke maandag beginnen de lessen met het volkslied, plechtig wordt dan de Russische vlag binnengebracht en staan de kinderen in de houding.

Het ministerie van Onderwijs voert systematisch nieuwe vakken in voor ‘patriottische opvoeding’

Het ministerie van Onderwijs voert systematisch nieuwe vakken in voor deze ‘patriottische opvoeding’. Zoals: ‘Gesprekken over het belangrijkste’, ‘De spiritueel-morele cultuur van Rusland’ en ‘Gezinskunde’. Binnenkort komen er zelfs patriottische lessen in de kleuterklas.

De thema’s van deze lessen zijn gewijd aan de oorlog tegen Oekraïne, aan de ‘helden’ en de opvoeding in ‘traditionele waarden’. Hiervoor wordt het aantal lessen in vreemde talen verminderd, in de klassen 5 tot 7 van drie naar twee per week. Kinderen zullen geen mensenrechten, sociale normen en rechtsbeginselen meer mogen bestuderen. De vrijgekomen uren gaan naar de studie der vaderlandse geschiedenis. Waarom juist dit vak? De geschiedenis van Rusland is een geschiedenis van vele oorlogen. Juist dat is nu de basis voor propaganda geworden: ‘Rusland heeft altijd gevochten’.

Oorlogsmisdadigers in de klas

Deelnemers aan de oorlog (dat kan betekenen: oorlogsmisdadigers) zijn een vast onderdeel van het schoolproces geworden. Zij geven ‘lessen in moed’ en verschijnen bij plechtige bijeenkomsten. Honderden voormalige militairen werken nu als docent; anderen worden als mentoren uitgenodigd.

Scholen zijn verplicht militaire feestdagen te vieren. In negen schoolmaanden zijn dat er minstens zeventig. In sommige maanden moeten leerlingen zo’n dag om de dag vieren.

Rond deze data worden filmvertoningen, museumbezoeken, bijeenkomsten en concerten georganiseerd. Schoolgangen in het hele land veranderen in herdenkingszalen. Op tafels met portretten van oud-leerlingen, die in de oorlog zijn gesneuveld, liggen bloemen en branden kaarsen. In sommige scholen staan kinderen met wapens in de hand op wacht bij gedenkplaatsen. In Rusland is ook het oude militair-patriottische Sovjetspel Zarnitsa [Weerlicht, een oorlogsspel voor kinderen dat in de verte vergelijkbaar is met Vlaggenroof bij de padvinders - red.] nieuw leven ingeblazen: in een half jaar namen meer dan drie miljoen kinderen uit 89 regio’s eraan deel.

Wat wil de staat bereiken met de militarisering van scholen? Dat scholieren geen mogelijkheid hebben om zelfstandig te denken. Dat er geen vrije ruimte overblijft voor de ontwikkeling van de persoonlijkheid. Het herhalen van constructies met het woord ‘patriottisme’ en marcheren in formatie ondermijnt kritisch denken.

De trailer van Mr Nobody against Putin

Waarom zwijgt de samenleving?

Waar blijft de reactie van de samenleving? Hoe verdragen ouders dit alles? Aangezien de meeste ouders zelf ook onder Poetin zijn opgevoed (sinds 2000), zijn de meesten niet gewend te twijfelen aan de juiste koers van de staat. Er zijn ook tegenstanders, maar de Russische samenleving mist de politieke instincten en vaardigheden om zich te verzetten en zeker om zich op lokaal niveau te verenigen.

In een situatie van totale staatspropaganda hebben leraren die de oorlog niet steunen nauwelijks een andere keuze dan de school te verlaten. Volgens het journalistieke medium Belangrijke Verhalen verlieten aan het begin van het schooljaar 2023-2024 maar liefst 193.500 leraren het Russische onderwijs. Dat is het hoogste aantal sinds 2017 en ongeveer 14 procent van alle docenten.

Openlijke confrontatie met de staat eindigt meestal met sluiting van de onderwijsinstelling. Dat gebeurde bijvoorbeeld met het Nieuwe College in Novosibirsk. Deze particuliere onderwijsinstelling bestond sinds 2019. Na februari 2022 sprak de schoolleiding zich openlijk uit tegen de oorlog in Oekraïne. Daarna werd het college gesloten en werd directeur Sergej Tsjernysjov opgenomen op de lijst van ‘buitenlandse agenten’, een hedendaagse variant van het stalinistische begrip ‘vijand van het volk’. Tsjernysjov moest het land verlaten.

Zwijgend complot

Op scholen is wel veel sprake van ‘stilzwijgend samenzweren’ tussen leraren en leerlingen, bijvoorbeeld wanneer leraren tijdens patriottische lessen juist niet over de oorlog spreken. Maar deze dissidente vormen van verzet sorteren weinig effect. Het Kremlin moedigt klikgedrag op school aan. Recent zijn leraren verplicht om leerlingen te controleren en melding te maken van ‘ongepast gedrag’. Voortaan moeten schooldocenten ook informatie over kinderen, die het niet eens zijn met het militarisme, doorgeven aan de veiligheidsdienst en de politie. Scholieren op hun beurt mogen alleen nog gebruikmaken van de nieuwe berichtendienst Max, die door de FSB wordt gecontroleerd: zo wordt ook het internet een instrument van totale controle.

Sommige gezinnen slagen er niettemin in het recht van hun kinderen te verdedigen om niet deel te nemen aan oorlogssteun, met behulp van bestaande wetten. Het overstappen naar thuisonderwijs of gezinsonderwijs (dit recht is in de grondwet vastgelegd) blijft vandaag de dag de enige manier om aan staatspropaganda te ontsnappen.

Toch worden ouders vervolgd voor zelfs de meest onschuldige vormen van verzet. In Irkoetsk bijvoorbeeld kreeg de 35-jarige Natalia een boete wegens ‘het in diskrediet brengen van de strijdkrachten van de Russische Federatie’: tijdens de rechtszaak zei Natalia dat zij zich had verzet tegen militair speelgoed in de kleuterklas van haar kind. Er zijn ook gevallen bekend van ouders die zich verzetten tegen het aankleden van kinderen in militaire uniformen.

Hoe lang werkt dit?

Uitzonderlijk cynisch is het dat Poetin twintig jaar geleden het zogeheten ‘moederkapitaal’ [extra kinderbijslag – red.] invoerde voor de geboorte van een tweede en derde kind. Precies uit deze generatie worden nu de contractsoldaten voor de oorlog tegen Oekraïne gerekruteerd.

Poetin voert zodoende een monsterlijk experiment uit op de menselijke natuur. Hij probeert te bewijzen dat het mogelijk is om de mens van de 21e eeuw terug te brengen naar een primitieve toestand waarin oorlog de norm is. Hij tracht aan te tonen dat ieder mens van jongs af aan kan worden veranderd in een zombie die vrijwillig de dood tegemoet wil gaan.

Uitzonderlijk cynisch is dat Poetin twintig jaar geleden het ‘moederkapitaal’ invoerde voor een tweede en derde kind. Uit deze generatie worden nu de contractsoldaten voor de oorlog tegen Oekraïne gerekruteerd.

De agressieve onderwijspolitiek wijst echter ook op de zwakte van het regime. Poetin grijpt terug naar stalinistische vormen van controle omdat andere instrumenten niet effectief zijn. Zijn ideologie heeft namelijk niet de voordelen die de late Sovjetmacht nog wel had: het regime kan de mensen zelfs geen vreedzame toekomst beloven. Alles rust louter op angst. Dat wijst op de zwakte van het systeem.

Wantrouwen is niet duurzaam

Eindeloze oorlog, klikgedrag en geweld als feestdag: dat is een slecht plan voor de toekomst. Het kan geen duurzaam levensprogramma zijn. Tieners begrijpen dat. Nog een zwakke plek van de huidige ideologie van het Kremlin: het kan niet uitleggen voor welk doel mensen naar de oorlog worden gestuurd en dus voor welk doel ze moeten sterven.

Toch moet men zich geen illusies maken. Als kinderen van jongs af aan gewend raken aan wapens en aan doden, zal de volgende generatie uit monsters bestaan. Op scholen wordt ook de propaganda rond geboortecijfers versterkt: Poetin heeft meer soldaten nodig – niet alleen nu, maar ook over twintig jaar. Miljoenen mensen zijn al in een agressieve geest opgevoed. Anderen hopen deze nachtmerrie te overleven. Ook dat is een overlevingsstrategie in Rusland.

De meerderheid is echter passief en zwijgt. Dit zwijgen kan van alles betekenen: van steun tot onenigheid. De zwakte van de burgerlijke samenleving is het eeuwige probleem van Rusland.