Voor het eerst klinkt het woord ‘crisis’ hardop. Niet vanuit het Kremlin, maar uit de mond van een relatieve buitenstaander ten overstaan van een zaal vol Moskouse bankiers en beleidsmakers. President Poetin moet stilaan erkennen dat de economische krimp in Rusland geen ‘seizoenseffect’ meer is. Een simpele oplossing is er niet, aldus Hubert Smeets.
President Poetin tijdens het economische topoverleg op 15 april, met links gouverneur van de Russische Centrale Bank (CBR), Elvira Nabioellina. Foto: kremlin.ru
Rusland raakt langzaam maar zeker verzeild in economische recessie. Het land profiteert nog niet van de oorlog in het Midden-Oosten, die de wereldwijde olie- en gasprijzen tot grote hoogten heeft opgestuwd en snel zou moeten leiden tot hogere inkomsten voor de schatkist in Moskou. Ondanks het feit dat de Verenigde Staten de sancties tegen de export van Russische energie hebben afgezwakt, herstelt de economie zich nog niet.
President Vladimir Poetin kan daar zijn ogen niet voor sluiten en doet dat ook niet meer. Tijdens een vergadering medio april met premier Michail Misjoestin, minister Anton Siloeanov van Financiën, enkele ministers uit het economische blok en gouverneur Elvira Nabioellina van de Centrale Bank erkende Poetin dat de Russische economie de eerste paar maanden van 2026 met 1,8 procent is gekrompen en dat die ‘negatieve dynamiek’ niet is te wijten aan de feestdagen na Nieuwjaar, zoals eerder dit jaar nog zijn argument was om de neergang te verklaren.
De toon van de president was dreigend. Poetin drong niet alleen aan op ‘aanvullende maatregelen’ om de binnenlandse economie weer te laten groeien en productiviteit van de industrie te verhogen; dat deed hij in een vorig topberaad met de regering ook al. Hij eiste ook ‘gedetailleerde rapporten waarom de macro-economische indicatoren’ achterblijven bij de ‘prognoses van de regering zelf en de Centrale Bank’.
De officiële prognoses voor 2026 gingen namelijk uit van een economische groei van 1,3 procent, een voorspelling waarmee Poetin eerder nog dacht goede sier te kunnen maken, mede omdat die keurig was overgenomen door het Internationaal Monetair Fonds (IMF). Het tekort op de staatsbegroting neemt eveneens hand over hand toe en overschrijdt het wettelijke plafond inmiddels met 20 procent. 74 Russische regio's hebben te maken met een toenemend begrotingstekort.
Poetin voert druk op
De vergadering van 15 april was de tweede keer dit jaar dat zijn Poetin zijn regering tot actie moest aansporen. Drie weken eerder had hij dat in een vergelijkbaar gezelschap ook al gedaan.
Alleen al het feit dat de president het tempo van dit soort topberaad opvoert, is een aanwijzing dat de economische stand van zaken in Rusland het Kremlin grotere zorgen baart. Daarmee is overigens niet gezegd dat de ministers en topambtenaren, die half april semipubliek door de president werden berispt, voor hun politieke leven moeten vrezen. Poetin heeft op dit moment te weinig reële en aantrekkelijke beleidsalternatieven tot zijn beschikking om zich een grote zuivering in zijn kabinet te kunnen veroorloven. Omdat er in september Doemaverkiezingen op de rol staan, zou een sanering aan de top op korte termijn bovendien weinig resultaat opleveren, maar tegelijkertijd wel de indruk van bestuurlijke instabiliteit kunnen wekken.
Onbetrouwbare statistieken
Volgens de militaire inlichtingendienst van Zweden zijn de officiële macro-economische statistieken van de Russische regering niet meer betrouwbaar. De inflatie is niet 6 procent maar loopt intussen op tot ongeveer 15 procent, aldus Thomas Nilsson, chef van de inlichtingendienst, tegenover The Financial Times. Het begrotingstekort is volgens hem bijna 30 miljard euro groter dan de cijfers suggereren. Herstel van de economie is alleen denkbaar als de prijs voor Russische olie minstens een jaar boven de 100 dollar per vat Oeralolie blijft hangen, beweert hij. Ook de defensie-industrie zelf wordt volgens Nilsson geraakt door de economische recessie in Rusland.
Geen quick fix
De kans op een quick fix is intussen klein, zo bleek een dag na de speciale vergadering van de president en zijn financieel-economische regeringsteam. Op het Moskouse Economische Forum, dat elk jaar door de effectenbeurs in de hoofdstad wordt georganiseerd, probeerden centraal bankier Elvira Nabioellina, minister Anton Siloeanov van Financiën en minister Maksim Resjetnikov van Economische Zaken de gemoederen wel een beetje tot bedaren te brengen.
Siloeanov benadrukte dat het begrotingstekort voorzien was en klaagde dat de wisselkoersen te wispelturig blijven. Terloops maakte hij ook bekend dat hij dit jaar al bijna 500 miljard roebel (5 miljard euro) aan het ‘soevereine’ Nationaal Welvaartsfonds heeft moeten onttrekken om het budget nog een beetje in evenwicht te houden. Die onthulling wijst erop dat de Russische regering blijft interen op haar reserves.
Om geld vrij te maken bepleitte de minister een voorzichtig begin met privatiseren. Volgens Siloeanov zou het goed zijn als sommige daartoe geschikte staatsbedrijven naar de beurs zouden gaan. Een merkwaardig pleidooi omdat de economische rol van de overheid afgelopen jaren in Rusland alleen maar is toegenomen.
Terloops maakte minister van Financiën Siloeanov bekend dat hij dit jaar al bijna een half miljard euro aan de Russische reserves heeft moeten onttrekken om het budget nog een beetje in evenwicht te houden
Dure en onproductieve arbeid
Minister Resjetnikov wond er minder doekjes om. Het investeringsklimaat zal komende tijd amper verbeteren, omdat de basisrente hoog zal blijven, de roebel relatief duur zal blijven en de overheid ook nog eens de belastingen opvoert. Een dag later liet hij er op een ander congres geen misverstand over bestaan dat er structureel iets schort aan de economische basis. Met name de bijna volledige werkgelegenheid werkt verlammend. ‘De reserves zijn grotendeels uitgeput zijn’, aldus Resjetnikov. De werkloosheid staat op 2 procent, hetgeen ertoe leidt dat het bedrijfsleven niet meer in zijn vacatures kan voorzien en geen kans ziet de productieprocessen te vernieuwen.
Ook centraal bankier Nabioellina beklemtoonde daags na het beraad op het Kremlin dat de crisis op de arbeidsmarkt een bedreiging vormt voor modernisering van de economie, omdat de lage frictiewerkloosheid productiviteitsverhoging in de weg staat. ‘In het moderne Rusland is er voor het eerst een tekort aan arbeidskrachten. Deze situatie is een nieuwe realiteit geworden voor zowel de overheid als het bedrijfsleven’, aldus Nabioellina. Dat is volgens haar zorgwekkender dan de economische krimp en mogelijk toch nog groeiende inflatie.
Nabioellina koppelde deze problemen aan de oorlog in Oekraïne, zij het impliciet en ook zonder er conclusies aan te verbinden. Zoals het leger allengs meer moeite heeft om soldaten te rekruteren, zo zijn private ondernemingen steeds minder in staat om hoger gekwalificeerde werknemers aan te trekken. Vooral het midden- en kleinbedrijf lijdt onder de combinatie van economische recessie en een overspannen arbeidsmarkt. De econoom Igor Lipsits, hoogleraar aan de Hogere Economische School in Moskou, verwacht dat 40 procent van het mkb aan het eind van 2026 het loodje zal hebben gelegd.
Econoom Igor Lipsits verwacht dat 40 procent van het mkb aan het eind van 2026 het loodje zal hebben gelegd
Pleidooi voor sanering aan de top
De omfloerste woorden van Nabioellina en Siloeanov kregen meer lading door een toespraak tijdens het Moskouse Economische Forum van een relatieve buitenstaander: de fysicus en oceanoloog Robert Nigmatoelin, een lid van de Russische Academie der Wetenschappen die het congres ook bij vorige edities als extern deskundige heeft mogen toespreken. Nigmatoelin richtte zich op de teloorgang van de industrie in Rusland en de zware belastingen die het bedrijfsleven belemmeren om te vernieuwen. De befaamde chemicus ‘Mendelejev (1834-1907) verwachtte dat de bevolking van het Russische Rijk tegen het einde van de twintigste eeuw 500 miljoen zou zijn. Kijk wat we nu hebben’, zei hij tot de deelnemers aan het Forum.
'Als een voetbalclub steeds verliest, vervang je de trainer en spelers. Waarom gebeurt dat hier niet?'
De natuurwetenschapper, die altijd loyaal is geweest aan het Kremlin, nam onomwonden het woord ‘crisis’ in de mond. Anders dan andere sprekers op het congres in Moskou, pleitte Nigmatoelin nadrukkelijk wel voor zuivering van de bestuurlijke top. ‘Wij staan op de 51e plaats van 53 min of meer ontwikkelde landen. Wat valt er nog te bespreken? Als een voetbalclub steeds verliest, vervang je de trainer en spelers. Waarom gebeurt dat hier niet? Wat valt er nog meer te zeggen? Ons volk is bezig met overleven. En dat in omstandigheden waarin cultuur, onderwijs en wetenschap worden afgebroken. Wat in onderwijs en wetenschap gebeurt is nog erger dan de fouten in de economie.'
'Elke crisis wordt uiteindelijk opgelost. We hopen alleen dat dit niet gebeurt zoals in 1917, toen binnen twee weken de tsaar werd afgezet en het land in een burgeroorlog belandde, met miljoenen doden tot gevolg. Maar waarschijnlijk zal de huidige crisis niet worden opgelost zonder een grote instorting. Ik zie geen echte krachten die de situatie kunnen veranderen. Economie moet gebaseerd zijn op feiten, niet op politiek’, aldus Nigmatoelin.
De fysicus, die tot 1991 lid was van de communistische partij, doelde daarbij niet per se op liberalisering, laat staan democratisering van het economische beleid. Hij leek eerder heimwee te hebben naar het stalinisme. ‘Het probleem is dat er geen grote nationale projecten meer zijn. In het verleden waren die er wel: zoals ontginning van nieuwe landbouwgronden en de ontwikkeling van wetenschap in Siberië. Zulke projecten mobiliseerden miljoenen mensen’.
Of dit pleidooi voor een neostalinistische aanpak veel gehoor zal vinden in het Kremlin is de vraag. Tot nu toe heeft Poetin zijn financiële team rond centraal bankier Nabioellina en minister Siloeanov de hand boven het hoofd gehouden. De president heeft er steeds op vertrouwd dat hij de industriële oligarchen kan blijven sturen en met extra belastingen de staatskas kan laten spekken. Maar dat Poetin zich niet meer verschuilt achter ‘seizoenseffecten’ om de slechte cijfers dit jaar te verklaren, is een indicatie dat hij beseft dat hij niet meer alleen kan gokken op de gunstige effecten van de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran in het Midden-Oosten.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
