De lucht in de Russische stad Toeapse aan de Zwarte Zee is al dagenlang zwaar verontreinigd. Op sociale media worden talloze video’s en foto’s gedeeld van zwarte rook, en van een laag olie op de straten en auto’s. Met deze ramp voor de lokale ecologie en volksgezondheid voelt de oorlog voor deze regio een stapje dichterbij.

Op 16 april werd de olieraffinaderij voor het eerst zwaar getroffen door Oekraïense drones. Foto: Vantor / ANP / AFP

Een inwoner van de Russische havenstad Toeapse filmt een video terwijl ze autorijdt. In de verte is een gigantische zwarte rookpluim te zien, veroorzaakt door een Oekraïense droneaanval. ‘Meneer de president. We zijn naar de stembus gegaan. We hebben op u gestemd. We geloofden u. En tot op een zeker moment waren we daadwerkelijk beschermd. Alles was goed, maar op een gegeven moment stortte alles in’, zegt de vrouw achter het stuur. Het filmpje deed niet alleen in Rusland flink de ronde, maar ook in Oekraïne.

In de afgelopen week kwamen er nog veel meer filmpjes naar buiten uit Toeapse, een kleine stad gelegen tussen Krasnodar en Sotsji, niet ver van de Krim. Auto’s die onder de olie zitten, plassen met oliewater op straat, foto’s van honden en katten die helemaal onder de olie zitten. Ook de stranden zijn vervuild, en de luchtkwaliteit is bijzonder slecht.

De ‘olieregen’ is het resultaat van drie succesvolle Oekraïense droneaanvallen. De eerste was op 16 april en veroorzaakte een brand die de lokale autoriteiten pas na vier dagen volledig konden blussen. Op 20 april volgde een tweede aanval. De raffinaderij van Toeapse lijkt sinds de eerste aanval op 16 april buiten werking. Het gaat om een van de 10 grootste raffinaderijen van Rusland, met een jaarlijkse verwerkingscapaciteit van zo’n 12 miljoen ton ruwe olie. In de nacht van 27 op 28 april kwam er een derde aanval achteraan, op olietanks. De brand van de vorige aanval zou nog niet zijn geblust.

Luchtkwaliteit en ecologische schade

Pas na de tweede aanval meldden de autoriteiten dat er gevaar was voor de lokale bevolking. ‘Volgens gegevens van de avond van 21 april werden de toegestane concentraties van benzeen, xyleen en roet in de lucht twee- tot driemaal overschreden’, meldde de Federale Dienst voor Toezicht op Consumentenbescherming en Welzijn, Rospotrebnadzor. Burgers in een aantal wijken van Toeapse werden geadviseerd om zoveel mogelijk binnen te blijven met gesloten ramen, geen contactlenzen te dragen en niet te roken.

Het onafhankelijke journalistieke medium Bereg schrijft dat de autoriteiten vervolgens geen mededelingen meer deden over de luchtkwaliteit in Toeapse. Op sociale media verschenen nog dagenlang foto’s van auto’s en dieren die onder de olie zitten. ‘Bij de verbranding van stookolie komen giftige stoffen vrij in de atmosfeer: zwavel- en stikstofoxiden, zware metalen, roet, benzeopyreen en andere kankerverwekkende verbindingen’, schrijft een lokaal anoniem Telegram-kanaal.

‘We zijn gedwongen deze lucht dagelijks in te ademen. Ik heb allergische astma en op dit moment heb ik last van ernstige kortademigheid. Welke maatregelen zijn er voor de bevolking genomen?’, vraagt de beheerder van het kanaal met ruim 50.000 volgers aan burgemeester Bojko en gouverneur Kondratjev. De schaal van de gevolgen voor de lokale volksgezondheid en ecologie is nog onduidelijk.

Beelden van de zichtbare impact in Toeapse. Foto's: Agentstvo

Op 26 april maakt hetzelfde Telegram-kanaal een vergelijking met de kernramp in Tsjernobyl, precies 40 jaar daarvoor. ‘Een van de belangrijkste oorzaken van de vele gevolgen wordt gezien in het feit dat de autoriteiten in de eerste dagen de omvang van het ongeval hebben verzwegen, de bevolking te laat hebben geïnformeerd en geen duidelijke veiligheidsaanbevelingen hebben gegeven’, schrijft het kanaal. ‘Heeft u niet het gevoel dat we weer dezelfde weg inslaan?’

De lokale autoriteiten lijken het probleem te bagatelliseren, en dat valt slecht bij de inwoners van Toeapse. Zelfs loyale Z-bloggers uiten kritiek. ‘De autoriteiten van Toeapse hebben verklaard dat "de milieusituatie in het district stabiel blijft. De indicatoren voor de kwaliteit van de lucht, het water en de bodem liggen binnen de vastgestelde normen.”’, schrijft het kanaal ‘Overzichten van de Speciale Militaire Operatie’ op 24 april op VKontakte. Bij het bericht staan meerdere clown-emoji’s en worden video’s gedeeld van het vervuilde strand van Toeapse.

‘Wonen de autoriteiten van Toeapse echt in Toeapse?’, reageert een gebruiker. ‘Is de situatie stabiel giftig?’, reageert een ander. ‘Natuurlijk is alles binnen de norm, op papier kan alles. Er zijn wel miljarden beschikbaar om het internet te blokkeren, maar niet om de olieraffinaderijen te beschermen. Ik snap dat niet’, reageert een derde gebruiker.

Dagelijkse aanvallen

Oekraïne voert in het afgelopen jaar bijzonder veel succesvolle aanvallen uit op de Russische olievoorzieningen. Met zelf geproduceerde langeafstandsdrones weet Oekraïne meerdere keren per week Russische depots, raffinaderijen en havens te raken. Op 23 april werd bijvoorbeeld het oliepompstation in Nizjny Novgorod geraakt, op 26 april was een raffinaderij in Jaroslavl het doelwit.

‘1.500 tot 2.000 kilometer binnen Russisch grondgebied is niet langer het “vredige achterland”’, zegt Robert Brovdi, commandant van de Oekraïense onbemande strijdkrachten, deze week in een interview. ‘Als olieraffinaderijen [voor Rusland] een middel zijn om geld te verdienen dat voor oorlogsdoeleinden wordt gebruikt, dan zijn ze een legitiem militair doelwit dat vernietigd mag worden.’

De economische schade is groot. Eind maart meldde persbureau Reuters op basis van eigen onderzoek dat zeker 40 procent van de Russische exportcapaciteit tot stilstand was gekomen. Dit is het gevolg van Oekraïense droneaanvallen, schade aan de oliepijpleiding Droezjba die van Rusland door Oekraïne naar Hongarije en Slowakije loopt, en de inbeslagname van enkele olietankers. Rusland zou per dag ongeveer 2 miljoen vaten olie minder kunnen exporteren dan voorheen.

‘Deze stakingen verstoren het Russische exportsysteem op een meetbare manier’, zei de sanctieadviseur van Zelensky, Volodymyr Vlasjoek, onlangs tegen The New York Times. ‘We zien dat er minder tankers worden geladen, dat de havenactiviteiten onregelmatig verlopen en dat er in de belangrijke havens van Primorsk en Oest-Loega zelfs ‘lege dagen’ voorkomen — iets wat hoogst ongebruikelijk is voor deze knooppunten.’

Wegens de hoge olieprijs krijgt Rusland nog altijd veel inkomsten uit de export van olie, schrijft econoom Sergej Vakoelenko voor Carnegie Politika. Het land zou nog altijd zo’n 1,9 miljoen vaten olie per dag exporteren naar China, en daarnaast wordt er ook vanuit Sachalin en Belarus olie geëxporteerd. Maar naarmate de Oekraïense aanvallen langer doorgaan, raakt de exportinfrastructuur steeds verder ontwricht.

Ondertussen blijft Rusland dagelijks aanvallen uitvoeren op Oekraïne. Ook die beschietingen hebben grote ecologische gevolgen. Zo hangt er na aanvallen vaak urenlang een rookwolk en rooklucht boven steden. En op maandag kwam er beeld naar buiten van een aanval op de haven van Tsjornomorsk bij Odesa, waar een schip met 6.000 ton zonnebloemolie werd geraakt. Die olie lekte de zee in.