De Iraanse drones die neerkwamen in de Azerbeidzjaanse exclave Nachitsjevan leken op het eerste gezicht een lokaal incident in een oorlog die vooral het Midden-Oosten in zijn greep houdt. Toch tonen de drones ook hoe broos de relatie is tussen Azerbeidzjan en Iran, twee buurlanden die elkaar nodig hebben voor stabiliteit, maar elkaar tegelijkertijd wantrouwen. Terwijl de oorlog rond Iran zich uitbreidt, dreigt ook de Zuidelijke Kaukasus in het conflict te worden meegezogen.

Still uit videobeelden van de explosie op het internationale vliegveld van Nachitsjevan

Op donderdagochtend 5 maart werd de Azerbeidzjaanse stad Nachitsjevan opgeschrikt door luide explosies. Op beelden die rondgingen op sociale media was te zien hoe rook opsteeg uit het terminalgebouw van het lokale vliegveld. Op een andere video was te zien hoe, terwijl hulpdiensten kwamen aangereden, een drone neerkwam net buiten het luchthaventerrein. Later bleek dat bij die tweede inslag een school was geraakt. Kort na het incident kwam het Azerbeidzjaanse ministerie van Buitenlandse Zaken met een verklaring, waarin het stelde dat er droneaanvallen ‘vanuit het grondgebied van de Islamitische Republiek Iran’ waren gekomen. Zeker vier personen raakten gewond.

Onduidelijk bleef of het om een doelbewuste aanval ging of dat de drones uit koers waren geraakt. Teheran ontkende dat het het vliegveld had geraakt. Verrassend was de aanval allerminst. Enkele dagen daarvoor was het Midden-Oosten in chaos gestort, nadat een Amerikaans-Israëlische verrassingsaanval het Iraanse regime had onthoofd. Iran sloeg terug met raket- en droneaanvallen op onder andere de Golfstaten en Israël. In de dagen daarna breidde de oorlog zich steeds verder uit, van Cyprus tot Sri Lanka. 

Ondanks dat Iran hemelsbreed nog geen tien kilometer van Nachitsjevan is verwijderd, was Azerbeidzjan – net als de andere landen in de Zuidelijke Kaukasus – tot die donderdagochtend buiten schot gebleven. In een eerste verklaring tegenover zijn bijeengeroepen veiligheidsraad klonk de Azerbeidzjaanse president Ilham Alijev boos en teleurgesteld. Zijn land had zich nadrukkelijk afzijdig gehouden in het net losgebarsten conflict in Iran. Alijev had een dag eerder hoogstpersoonlijk zijn condoleances overgebracht voor de dood van ayatollah Ali Khamenei tijdens een bezoek aan de Iraanse ambassade in Bakoe. Nu dreigde hij ‘dat elke vijandige macht de volle kracht van onze "IJzeren Vuist" zal voelen.’

Kort daarna werd het luchtruim in het zuiden van Azerbeidzjan, waar het land grenst aan Iran, gesloten voor de burgerluchtvaart. Op vrijdag, een dag na de droneaanval, trok Bakoe diplomaten terug uit Iran en sloot het de ambassade in Teheran en het consulaat in Tabriz. Eerder in de week werd bekend dat Bakoe de grensbewaking had aangescherpt, extra troepen naar de grens waren gestuurd en dat verloven waren ingetrokken.

Gespannen verhoudingen

De relatie tussen Azerbeidzjan en Iran kent een complexe geschiedenis. Een belangrijke factor in de onderlinge betrekkingen is de rol van de Azerbeidzjaanse minderheid in Iran. Schattingen lopen uiteen, maar tussen de 15 en 25 miljoen Iraniërs zijn van Azerbeidzjaanse komaf – inclusief een belangrijk deel van het politieke establishment, waaronder de pas gedode opperste leider Khamenei en de president van Iran, Masoud Pezeshkian. Het is daarmee de grootste minderheid in het land, talrijker dan bijvoorbeeld de Iraanse Koerden, die volgens verschillende Amerikaanse bronnen door Israël en de Amerikanen worden aangemoedigd in opstand te komen tegen het regime. 

Toch was het uitbreken van oorlog geen reden om, zoals in het verleden vaker gebeurde vanuit Azerbeidzjaans-nationalistische hoek tijdens onrust in Iran, op te roepen tot hereniging met de Azerbeidzjanen aan de andere kant van de grens. Los van het feit dat de meeste Iraanse Azerbeidzjanen hier helemaal niet op zitten te wachten, dient het aanspreken van die minderheid vooral als een retorisch wapen dat vaak wordt ingezet om af te leiden van interne problemen. Volgens journalist Basjir Kitatsjaev, in een artikel voor Carnegie Politika geschreven over de regionale gevolgen van de bloedige protesten in Iran eerder dit jaar, geeft Bakoe de voorkeur aan een stabiele buur vanwege angst voor grote vluchtelingenstromen, onrust aan de grens, grote economische verstoringen en het verstoren van de diplomatie met Iran. Ondanks enkele incidenten bleef de relatie de afgelopen jaren opvallend werkbaar. Met de droneaanvallen op Nachitsjevan leek die stabiliteit echter voorbij en gingen de handschoenen uit. 

Zo haalde president Alijev in zijn verklaring na de droneaanval nog uit naar Teheran door te stellen dat een aanslag op de Azerbeidzjaanse ambassade in Teheran in 2023 ‘op het hoogste niveau van de Iraanse staatsinstellingen was bevolen om Azerbeidzjan te intimideren en kwaadaardige plannen tegen ons land uit te voeren’. Eén persoon kwam destijds om het leven en iemand anders raakte gewond alvorens de dader kon worden overmeesterd. Hoewel Iran beweerde dat het motief van de dader van persoonlijke aard was, bleef Bakoe sceptisch.

Ook ging de Azerbeidzjaanse president in zijn verklaring in op eerdere beschuldigingen van Iran over de betrokkenheid van zijn land bij de twaalfdaagse oorlog tussen Israël en Iran vorig jaar. Teheran beweerde toen dat Azerbeidzjan Israël had toegestaan om zijn luchtruim te gebruiken voor aanvallen tegen Iran. Bewijs voor deze aantijgingen is nooit geleverd, al is het geen geheim dat Azerbeidzjan en Israël nauwe relaties onderhouden, onder andere op het gebied van energie (Azerbeidzjaanse olie is goed voor ongeveer de helft van de Israëlische consumptie), maar ook op militair vlak. Een steeds groter deel van het meest geavanceerde Azerbeidzjaanse wapentuig bestaat uit Israëlische systemen. De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken beweerde kort na de droneaanval op Nachitsjevan zelfs dat het ging om een Israëlische ‘false-flag’-operatie om de goede banden met buurlanden ten gronde te richten. 

Omsingeling

Maar het waren niet alleen de steeds diepere banden tussen Israël en Azerbeidzjan die het regime in Teheran nerveus maakten. Terwijl de eigen invloed in de Zuid-Kaukasus steeds verder afnam, wist Iran geen gebruik te maken van het machtsvacuüm dat Rusland achterliet na de inval in Oekraïne. Wie wel gebruik wist te maken van de ontstane situatie was Irans andere aartsvijand: de Verenigde Staten.

Nadat in 2023 Azerbeidzjan, met hulp van het Israëlische wapentuig, de kaart van de regio hertekende door gewapenderhand het separatistische zelfbestuur in Nagorno-Karabach, een Armeense enclave, te beëindigen, bemiddelde Washington een vredesovereenkomst tussen Armenië en Azerbeidzjan. Volgens die vorig jaar ondertekende overeenkomst moet er een transportcorridor komen door het zuiden van Armenië, die Azerbeidzjan verbindt met de exclave Nachitsjevan. Dit plan is een langgekoesterde wens van Bakoe, maar wordt door Iran als bedreiging gezien. De VS en Israël zouden zodoende voet aan Iran’s noordwestgrens krijgen.

Tegelijk heeft Azerbeidzjan een belangrijk deel van de internationale aandacht juist te danken aan het feit dat Iran gebukt gaat onder sancties en politieke isolatie. De onafhankelijke Azerbeidzjaanse journalist en onderzoeker Javid Agha schrijft voor OC Media zelfs dat Azerbeidzjan alleen hierdoor een cruciale schakel voor het Westen blijft: als energieleverancier, als transitcorridor tussen Azië en Europa en als strategische partner voor Israël. Een Iran dat zich zou openen voor Westerse investeringen en energie-export zou die rol drastisch ondermijnen. Met zijn veel grotere olie- en gasreserves zou Teheran een directe concurrent worden op de Europese energiemarkt en daarmee een groot deel van Azerbeidzjans geopolitieke hefboom wegnemen.

De explosies in Nachitsjevan zijn vooralsnog een incident, maar tonen wel hoe fragiel het evenwicht is dat de afgelopen jaren tussen Bakoe en Teheran is ontstaan – een evenwicht waarin beide landen elkaar openlijk bekritiseren, maar er tegelijkertijd belang bij hebben dat de ander niet volledig instort. Zodra dat evenwicht verdwijnt, dreigt de oorlog in het Midden-Oosten ook de breuklijnen van de Zuid-Kaukasus open te trekken.