Terwijl de internationale media dit weekend focusten op de vrijlating van 123 politieke gevangenen in Belarus, vierden de staatsmedia in Minsk vooral een economische overwinning. De amnestie blijkt wisselgeld voor een versoepeling van Amerikaanse sancties, waardoor de export van kali, een kunstmestgrondstof, weer lucratief wordt. Iets dat ook de Amerikaanse president Trump goed uitkomt.

 De Belarussische Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski spreekt journalisten toe bij de Amerikaanse ambassade in Vilnius, Litouwen, nadat hij op 13 december 2025 was vrijgelaten samen met 122 andere politieke gevangenen. Het grootste deel van hen werd uitgezet naar Oekraïne. Foto: ANP / Petras Malukas / AFP

Het zijn niet de minsten die zaterdag werden vrijgelaten. Wat te denken van oppositiepolitica Maria Kolesnikova en Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski, die beiden een cruciale rol speelden tijdens de massale protesten tegen Aleksandr Loekasjenko na de betwiste presidentsverkiezingen van augustus 2020? 

Ondanks de blijdschap over hun vrijlating - de meesten werden naar de grens met Oekraïne gebracht, enkelen richting Litouwen - klinkt er ook kritiek. De kern daarvan is de vraag of het verstandig is een dictatoriaal regime te belonen met sanctieverlichting voor het vrijlaten van oppositiefiguren die om dubieuze redenen vastzaten.

Het felst van toon is de Oekraïens-Belarussische econoom en liberaal politicus Jaroslav Romantsjoek, die in 2010 zelf een gooi deed naar het presidentschap van Belarus. 'We zijn terug in de middeleeuwen, een tijd waarin mensen handelswaar zijn en worden geruild,' verzucht Romantsjoek, die Belarus in 2021 ontvluchtte en sindsdien in de Oekraïense hoofdstad Kyiv woont. 

Tegenover het onafhankelijke Belarussische nieuwsportaal Udf.name zegt hij dat het in deze deal noch Belarus noch de VS om mensenrechten gaat. 'De Amerikanen hebben deze stap gezet omdat ze kunstmest nodig hebben — handel en winst staan bij hen voorop.'

Kali: het 'witte goud' van Belarus

Om die uitspraak beter te begrijpen, doen we een stap terug in de tijd. Na de verkiezingsfraude en de mislukte protesten van 2020 sanctioneerden de EU en de VS handel in Belarussische kunstmest, met name kaliumchloride (ook wel potas genoemd). Dat was een harde klap voor Belarus, dat tot dan toe tot de wereldtop in deze sector behoorde. 

Volgens de Belarussische tegenhanger van het CBS verdiende het land vóór 2020 zo'n 2,4 miljard dollar aan de export van het 'witte goud'. Dat was goed voor ongeveer 8 procent van de totale Belarussische export en circa 4 procent van het bbp. Duitse economen schatten dat de export door de sancties met meer dan 50 procent is gedaald.

Trump zoekt nieuwe leverancier

Maar alles veranderde in 2025 met de inauguratie van Republikein Donald Trump als president van de Verenigde Staten. Een van zijn eerste daden was het sturen van de hoge functionaris Chris Smith naar Belarus om politieke gevangenen vrij te praten. Die missie slaagde: Loekasjenko liet drie politieke gevangenen vrij. The New York Times onthulde dat Smith zijn bezoek aan Europese collega's presenteerde als een poging het land los te weken van Rusland, waarvan Loekasjenko sinds 2020 - toen het Kremlin tijdens de protesten dreigde Russische ordetroepen te sturen - steeds meer afhankelijk is.

De Amerikaanse krant onthulde in hetzelfde artikel nog iets dat veelzeggend is in het licht van de vrijlatingen van afgelopen zaterdag. Smith zou zijn collega-diplomaten toen ook hebben verteld te werken aan een grotere deal met het oog op sanctieverlichting op het gebied van kali. De VS is grootverbruiker van deze grondstof, maar heeft zelf nauwelijks voorraden. 

Importheffingen

Hoewel buurland Canada ruim 80 procent van de import verzorgt, wil Trump de afhankelijkheid van dat land juist afbouwen. Eerder dreigde hij al met hoge importheffingen op Canadese kali, een plan dat hij na lobby vanuit de landbouwsector introk. Toch haalde hij nog geen week voor de deal met Belarus diezelfde plannen weer uit de kast. Voor oud-presidentskandidaat Jaroslav Romantsjoek is daarmee de cirkel rond: de VS trekt zich het lot van de gevangenen alleen maar aan omdat het een nieuwe kali-leverancier zoekt.

Het is moeilijk te bewijzen dat dit de enige intentie van de VS is. Het is goed mogelijk dat de regering-Trump zich ook oprecht zorgen maakt over politieke gevangenen. In de berichtgeving van de Belarussische staatsmedia over de vrijlatingen lag de nadruk in elk geval vooral op het economische aspect.

‘Wijs besluit’

De Belarussische politicoloog Aleksej Beljaev, verbonden aan de staatsuniversiteit van Minsk, kreeg maandag op het best beluisterde radiokanaal van het land alle ruimte om uit te leggen waarom de sanctieverlichting een wijs besluit van Trump is. Goed voor de VS, goed voor Belarus en misschien zelfs voor de hele wereld: hij droomde hardop van het hervatten van de export naar India en Brazilië, voorheen grote afnemers van Belarussische kali.

Dat die export nu weer mogelijk wordt, komt doordat de angst voor Amerikaanse boetes is weggenomen. Veel landen durfden geen Belarussische kali te kopen uit vrees voor zogenaamde secundaire sancties van de VS - boetes voor landen die handelen met gesanctioneerde partijen. Nu die dreiging wegvalt, krijgt Minsk weer toegang tot lucratieve markten als die van Brazilië. 

Litouwen houdt poot (vooralsnog) stijf

Er is echter één maar. Omdat de EU haar eigen sancties handhaaft, blijven de havens in buurland Litouwen – voorheen de belangrijkste doorvoerroute – gesloten. De Litouwse premier Inga Ruginienė benadrukte direct na de deal dat hier geen verandering in komt. Dit dwingt Belarus om zijn kali via het Russische spoornetwerk naar Russische havens te vervoeren. Een langere en duurdere route, maar door het wegvallen van de Amerikaanse sancties wel weer een begaanbare weg tot de wereldmarkt. 

Litouwse politicologen vragen zich echter openlijk af hoe lang hun regering hun poot stijf kan houden. Volgens de experts kan de EU, en Litouwen in het bijzonder, door de VS onder druk worden gezet om ook over te gaan tot sanctieverlichting. Een slecht plan, vinden zij, omdat Belarus zo wordt beloond in plaats van gestraft. 

Een eerste teken aan de wand is dat een Litouwse veiligheidsadviseur maandag tegenover de publieke omroep LRT de woorden van premier Ruginienė al wat afzwakte: 'Er zal een moment komen dat we over de sancties moeten discussiëren, ze moeten evalueren en de best mogelijke beslissing nemen.'

De Belarussische oppositieleider Maria Kolesnikova (midden) in de bus me andere voormalig politiek gevangenen op een niet nader genoemde locatie in Oekraïne. Foto gemaakt en vrijgegeven door het Oekraïense Coördinatiehoofdkwartier voor de Behandeling van Krijgsgevangenen op 13 december 2025. 

Gevangenen als wisselgeld

Het is niet de eerste keer dat Loekasjenko gevangenen inzet als wisselgeld. In juni werden de Amerikaanse sancties tegen staatsluchtvaartmaatschappij Belavia versoepeld in ruil voor de vrijlating van een groep gevangenen. Dat die 'genade' relatief is, bleek uit het lot van Nikolaj Statkevitsj. Deze oppositiepoliticus weigerde, in tegenstelling tot anderen, een leven in ballingschap. Hij stapte vlak voor de Litouwse grens uit de bus met vrijgelatenen en werd prompt weer gearresteerd. Zijn vrouw vernam onlangs dat hij weer in de cel zit om zijn straf uit te zitten.

De in Belarus geboren commentator Ruslan Soshan van de Poolse kwaliteitskrant Rzeczpospolita vraagt zich in een commentaar af of de zogenaamde ‘vrijlatingen voor sanctieverlichting’-deals wel de juiste weg zijn. Hij stelt dat deze vrijlatingen, hoe welkom ook voor de betrokkenen, de oppositie tegen Loekasjenko juist kunnen verzwakken: eenmaal vrij verliezen de voormalige gevangenen hun status als martelaren, en interne conflicten – zoals die al langer spelen binnen de Russische oppositie in ballingschap – liggen op de loer.

‘Kunnen ze zich verenigen en met één stem spreken, of zullen ze de verdeeldheid alleen maar verergeren en de dooi in de betrekkingen tussen Minsk en Europa versnellen?’, vraagt hij zich af. ‘Loekasjenko zet duidelijk in op die laatste optie. 

De eerder aangehaalde Romantsjoek is het daarmee eens. Volgens hem zal Loekasjenko gewoon doorgaan met het oppakken van nieuwe politieke tegenstanders, zonder dat er iets verandert aan de mensenrechtensituatie in Belarus. Na twee deals is immers gebleken dat politiek gevangenen effectief als handelswaar worden gebruikt. ‘Het is gewoon het karakter van zijn regime.’

En de zaterdag vrijgelatenen zelf? De vooraanstaandsten spraken zondag op een persconferentie in Oekraïne hun dank uit aan Trump. 'Ik wil hem en zijn team bedanken voor wat er nu gebeurt, dat de zaak uit het slop is gekomen en er hoop is op positieve veranderingen,' zei bijvoorbeeld Kolesnikova.