De ooit zo goede vrienden, ‘broederlanden’ Azerbeidzjan en Turkije, gaan sinds enkele weken rollend met elkaar over straat. De ruzie, die zich in ongekende openbaarheid voltrekt, begon met scherpe Turkse kritiek op een hoofddoekverbod op Azerbeidzjaanse scholen en is het voorlopige dieptepunt van lang oplopende spanningen tussen beide landen. Hoe heeft het zo ver kunnen komen? En dreigt het bondgenootschap tussen de twee ten einde te komen? Kaukasuskenner Julian Postulart zet de zaken op een rij.

Azerbeidzjaanse scholieren protesteren tegen het nieuwe hoofddoekverbod op scholen: 'De hoofddoek is geen obstakel voor onderwijs!'

Half oktober verschenen op sociale media beelden van Azerbeidzjaanse kinderen en tieners die vanwege het dragen van hun hoofddoek hun school niet meer binnen kwamen. Verdriet en verontwaardiging sloegen al gauw om in woede en onverzettelijkheid. Op video’s was te zien hoe leerlingen in discussie gingen met schoolpersoneel, en hoe klasgenoten zich uit protest solidair toonden met hun hijab-dragende medestudenten.

In het autocratische Azerbeidzjan kan burgerlijke ongehoorzaamheid grote gevolgen hebben en dat bleek nu niet anders. Online circuleerden al gauw berichten dat onder andere Instagram en TikTok ernstig werden vertraagd. Ook volgde een golf van arrestaties. Het Azerbeidzjaanse ministerie van Binnenlandse Zaken meldde dat op de eerste dag van de protesten op 12 oktober alleen al in hoofdstad Bakoe 37 mensen waren opgepakt. Activisten telden volgens mensenrechtenorganisatie Amnesty International meer dan 200 arrestaties. 

In de dagen daarna volgden meer acties, waaronder de aanhouding van zes minderjarigen op verdenking van een poging tot brandstichting op hun school. Op 21 oktober volgde de arrestatie van 88 mensen in een dorp net buiten Bakoe. Onduidelijk blijft hoeveel mensen in totaal achter de tralies zijn verdwenen.

De protesten en daaropvolgende repressie zijn het gevolg van een nieuw hoofddoekverbod op scholen. Specifiek gaat het om nieuwe regels omtrent de schooluniformen die eerder dit jaar zijn ingevoerd. Volgens deze regels is het niet langer toegestaan ‘accessoires te dragen die niet stroken met het principe van secularisme’. Azerbeidzjan is een islamitisch land, maar de grondwet staat een strenge scheiding tussen religie en staat voor. Al in 2010 probeerde de regering van president Ilham Alijev een hoofddoekverbod in te voeren. Na aanhoudende massaprotesten werd dat besluit toentertijd echter teruggedraaid. De regering lijkt nu allerminst bereid tot concessies, zelfs niet nadat de demonstranten bijval kregen van Azerbeidzjans meest trouwe bondgenoot Turkije.

Julian Postulart

Redacteur RAAM

Redacteur bij RAAM en PhD-onderzoeker bij de Faculteit Militaire Wetenschappen van de Nederlandse Defensie Academie. Kenner van de Kaukasus en Centraal-Azië.

Kritiek uit onverwachte hoek

De beelden van huilende, woedende en protesterende schoolkinderen lieten ook de regering in Ankara niet onberoerd. Kort na het begin van de demonstraties haalde de hoofdadviseur van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan, Oktay Saral, fel uit naar de Azerbeidzjaanse regering. In een bericht op X stelde hij: ‘Hoe kan het moreel of wettelijk gerechtvaardigd zijn om een ​​leerling bij de schoolpoort te weigeren omdat ze om religieuze redenen haar hoofd bedekt? De hijab is geen belemmering; het is een geloofsvereiste! Het recht op onderwijs mag niet worden opgeofferd aan ideologische dwang!’ Saral sprak de verwachting uit dat Azerbeidzjan deze ‘fout’, zoals hij het hoofddoekverbod noemde, zo snel mogelijk zou rechtzetten. 

Enkele weken eerder, nog voor het uitbreken van de protesten, had Erdogan zich al kritisch uitgelaten over het hoofddoekverbod tijdens zijn toespraak in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, zonder daarbij expliciet te verwijzen naar Azerbeidzjan. Hij stelde onder meer dat zo’n ‘islamofoob’ verbod zou indruisen tegen ‘de meest fundamentele vrouwenrechten’. In Bakoe was duidelijk dat de woorden aan hen waren gericht. 

Toch bleef het nadien stil vanuit Azerbeidzjan. Maar de X-post van adviseur Saral deed uiteindelijk de emmer overlopen, zo suggereerde de regeringspartij van president Alijev in een ongekend scherpe verklaring. Uit respect voor het bondgenootschap had Azerbeidzjan ‘terughoudendheid’ betracht, maar nu was de maat vol. Azerbeidzjan herinnerde Turkije eraan dat ‘geen enkele staat in de islamitische wereld het recht heeft om zijn wil aan andere moslimlanden op te leggen, zich te bemoeien met hun interne aangelegenheden of zichzelf superieur aan anderen te achten.’ Kortom, Erdogan zou er beter aan doen zich niet op te werpen als neo-Ottomaanse, imperiale beschermheer van de wereldwijde islam. 

Niet eerder lazen Azerbeidzjan en Turkije elkaar zo publiekelijk de les

Bovendien, zo stelde de verklaring, was het moderne Turkije, net als Azerbeidzjan, gebouwd op het principe van secularisme. Het principe is onlosmakelijk verbonden met het vooruitgangsdenken van de stichter van de Turkse republiek en vader des vaderlands, Mustafa Kemal Atatürk. Wie in Turkije is, kan onmogelijk om zijn beeltenis heen. Toch lijkt Erdogan steeds meer afstand te nemen van Atatürks seculiere nalatenschap. De AK-partij van de president heeft haar politieke opkomst zelfs voor een groot deel te danken aan de strijd tegen het Turkse hoofddoekverbod, dat op middelbare scholen in 2014 werd afgeschaft. 

Niet eerder lazen de twee landen elkaar zo publiekelijk de les. De ongekende verbale veeg uit de pan vanuit Azerbeidzjan maakte duidelijk dat Alijev en zijn regering allerminst bereid waren in te binden.

Azerbeidzjan speelt hoog spel

Wat volgde was een politiek moddergevecht, waarbij Azerbeidzjan op zoek leek naar herstel van een meer gelijkwaardige relatie met Turkije. Op 19 oktober vaardigde de Azerbeidzjaanse openbaar aanklager een arrestatiebevel uit tegen zeven Turken, op verdenking van ‘het oproepen tot de gewelddadige omverwerping van de regering en het aanzetten tot religieuze haat’. Om soortgelijke redenen verklaarden de autoriteiten 31 Turkse staatsburgers tot ‘ongewenst’ en werden Turkse oppositiepartijen gefêteerd door de Azerbeidzjaanse regeringspartij van Alijev.

Op 25 oktober leek Turkije dan toch met de ogen te knipperen. Erdogan kwam met een verzoeningsoffer, in de vorm van adviseur Saral. Hoewel Saral in Turkije altijd al bekend stond als iemand die zijn (persoonlijke) mening niet onder stoelen of banken stak, bleek zijn kritiek op bondgenoot Azerbeidzjan ook de president te gortig. Na tien jaar trouwe dienst moest hij het veld ruimen. ‘De president heeft mij in deze functie benoemd en ik ben op zijn aanwijzing vertrokken. Ik koester geen wrok tegen wie dan ook,' aldus Saral tegen een Turkse journalist. Op de vraag of zijn ontslag het gevolg was van zijn uitspraken over Azerbeidzjan antwoordde de inmiddels voormalig adviseur onomwonden: ‘Ja, daar lijkt het op’. 

Vooral vanuit religieuze hoek kwam kritiek op het besluit van Erdogan. Op X beet de leider van de ultraconservatieve en islamistische Nieuwe Welvaartspartij hard van zich af: ‘Zodra Alijev belt, ligt alles stil. Het maakt niet uit of het over de hoofddoek, mensenrechten of vrijheid van geloof gaat. Het beeld dat ontstaat is dat Alijev spreekt en wij onmiddellijk gehoorzamen. Heb je het recht om de natie deze schande aan te doen?’ 

Religieuze organisaties in Turkije hadden al eerder van zich laten horen, nog voor het begin van de protesten in Azerbeidzjan. Tijdens een demonstratie voor het Azerbeidzjaanse consulaat in Istanboel begin oktober werd Bakoe opgeroepen de nieuwe kledingvoorschriften, die toen nog niet actief leken te worden gehandhaafd, in te trekken.

‘De regering-Alijev heeft de tranen van onze gesluierde Azerbeidzjaanse zusters toegevoegd aan het bloed van onze martelaren in Gaza’

Maar bij het protest klonk ook een ander geluid; een veel meer fundamentele kritiek op de betrekkingen tussen de twee landen. Een van de sprekers bij de demonstratie klaagde dat ‘vanwege haar seculiere autoritarisme, islamofobie en samenwerking met zionistische onderdrukkers in het buitenlands beleid, deze regering [die van Alijev, red.] onze broeder niet kan zijn’. Hij vervolgde dat de autoriteiten in Bakoe ‘de tranen van onze gesluierde Azerbeidzjaanse zusters hebben toegevoegd aan het bloed van onze martelaren in Gaza’. 

De spreker refereerde aan de nauwe betrekkingen tussen Azerbeidzjan en Israël die president Erdogan en zijn regering, als uitgesproken critici van de Israëlische vernietigingsoorlog tegen Gaza, al langer een doorn in het oog zijn. Experts wijzen er dan ook op dat de rel rondom het hoofddoekverbod op Azerbeidzjaanse scholen een haast onvermijdelijke botsing is tussen twee landen die al langer op ramkoers lagen. 

Hoe kwam het zover?

En toch is de botsing op het eerste gezicht bijzonder. De nauwe banden tussen Azerbeidzjan en Turkije gaan ver terug. Turkije was een van de eerste landen die de kortstondige onafhankelijkheid van de eerste Azerbeidzjaanse republiek erkende, die ontstond in het machtsvacuüm tussen het uiteenvallen van het Russische tsarenrijk en de Sovjetinvasie van het land. Ook toen diezelfde Sovjet-Unie weer uit elkaar viel, was Turkije de eerste die de betrekkingen met Azerbeidzjan weer aanhaalde. President Hejdar Alijev, de vader en voorganger van de huidige president, beschreef de relatie tussen Turkije en Azerbeidzjan als ‘twee landen, één natie’. De slogan verwees naar de diepe etnische, culturele en taalkundige gelijkenissen tussen Turken en Azeri.

President Hejdar Alijev beschreef de relatie tussen Turkije en Azerbeidzjan als ‘twee landen, één natie’

Turkse diplomatieke steun speelde ook een belangrijke rol tijdens de Eerste Nagorno-Karabach Oorlog begin jaren negentig. De etnisch Armeense bevolking van die regio zocht aansluiting bij Armenië, tegen de zin van Azerbeidzjan. Uit solidariteit sloot Turkije de grens met Armenië; een grens die tot op de dag van vandaag dicht is. Turkije heeft heropening gekoppeld aan een definitieve vredesdeal tussen Azerbeidzjan en Armenië. Die deal is na de tweede oorlog in 2020 een stuk dichterbij gekomen. Ditmaal trok Azerbeidzjan, met Turkse militaire steun in de vorm van adviseurs en militair planners, aan het langste eind. In 2023 kwam Nagorno-Karabach na een laatste offensief weer volledig in Azerbeidzjaanse handen.

Terwijl Turkije politieke, diplomatieke en militaire steun levert aan Azerbeidzjan, stromen Azerbeidzjaanse olie, gas en investeringen naar Turkije. Voor het met grondstoffen bedeelde Azerbeidzjan is Turkije een belangrijk doorvoerland. Via een netwerk aan pijpleidingen wordt het overgrote deel van de olie- en gasexport via Turkije westwaarts gepompt, of overgeslagen op schepen in Turkse havens. Maar een aanzienlijke hoeveelheid aardgas is bestemd voor Turkije zelf. Meer dan twintig procent van de Turkse aardgasbehoefte komt inmiddels uit Azerbeidzjan en de verwachting is dat dit percentage dankzij een recente gasdeal alleen maar zal groeien.

Terwijl Turkije politieke, diplomatieke en militaire steun levert aan Azerbeidzjan, stromen Azerbeidzjaanse olie, gas en investeringen naar Turkije

Maar naast alle broederlijke retoriek en overeenkomsten, zijn Azerbeidzjan en Turkije tegelijkertijd twee heel verschillende landen met eigen belangen en prioriteiten, die de afgelopen jaren verder uit elkaar zijn gegroeid. Het dossier Israël is symptomatisch. 

Azerbeidzjan en Israël onderhouden al jaren een strategisch partnerschap dat vooral is gestoeld op energie-export en defensiesamenwerking, en volgens sommige deskundigen ook op een gedeelde vrees voor Iran. Terwijl Azerbeidzjan bang is voor Iraanse islamistische invloed, vreest Iran juist Azerbeidzjaans separatisme. Er wonen in Iran meer etnische Azeri dan in Azerbeidzjan zelf. 

Al jaren gaan geruchten rond over de aanwezigheid van Israëlische spionnen en speciale eenheden die zich vanaf Azerbeidzjaans grondgebied zouden bezighouden met de destabilisering van het Iraanse regime en de voorbereiding op een toekomstig militair treffen met Iran. Na het uitbreken van de Amerikaans-Israëlische oorlog met Iran eerder dit jaar leken die geruchten niet geheel uit de lucht gegrepen: CNN meldde dat Israël commando’s en inlichtingen-eenheden naar Azerbeidzjan had gestuurd om vanuit daar de campagne tegen Teheran aan te sturen en onder andere drone-aanvallen uit te voeren.

Azerbeidzjan exporteert olie naar Israël via Turkije, terwijl de autoriteiten in Ankara een handelsembargo tegen Israël hebben ingesteld

Azerbeidzjan is ook een groot afnemer van Israëlische wapens. Waar Turkse militaire steun een belangrijke rol speelde in de herovering van Nagorno-Karabach, waren Israëlische drones en andere systemen ook onontbeerlijk. Daartegenover staat dat Israël voor bijna de helft van zijn aardoliebehoefte afhankelijk is van Azerbeidzjan. Die olie wordt via Turkije naar Israël geëxporteerd, ondanks dat de autoriteiten in Ankara een handelsembargo tegen dat land hebben ingesteld. De Israëlische krant Haaretz kwam erachter dat dit Azerbeidzjan er niet van weerhoudt olie te leveren. Er wordt gebruikgemaakt van tussenhandelaren, tankers zetten hun transponders uit voordat zij aanmeren in Israël en er wordt gesjoemeld met havenlogboeken. Het is onwaarschijnlijk dat Turkije hier geen weet van heeft. 

Komt het nog goed?

Maar als de kwestie-Israël zo principieel is voor Erdogan en zijn regering, waarom wordt Azerbeidzjan dan niet onder druk gezet? Met het ontslag van adviseur Saral lijkt Turkije de regering in Bakoe tegemoet te komen en daarmee Alijevs assertieve en meer onafhankelijke koers te belonen. 

Het antwoord is dat Turkije Azerbeidzjan simpelweg te hard nodig heeft. En die afhankelijkheid reikt verder dan energie.

De veranderende houding van Turkije ten opzichte van Israël is moeilijk los te zien van de geopolitieke ambities van Erdogan, die zijn land steeds meer positioneert als leider in het Midden-Oosten en hoeder van de islamitische wereld. Die aspiratie schuurt met het Turks secularisme maar gaat goed samen met de religieus-conservatieve inslag van de AK-partij. 

Erdogan en Alijev in betere tijden, tijdens de top van de Organisatie van Turkse Staten (OTS) vorig jaar in Gabala, Azerbeidzjan. Foto: Turkish Presidency Press Office / ANP / AFP

Ook profileert Turkije zich graag als aanvoerder van de Turkssprekende wereld, onder meer als kartrekker van de Organisatie van Turkse Staten (OTS). Turkije hoopt met dit samenwerkingsverband de strategische positie in Centraal-Azië te versterken. Azerbeidzjan is daarin onmisbaar. Het land vormt een cruciale geografische schakel in de ‘Middencorridor’, de transportroute die Turkije via de Kaukasus en de Kaspische Zee verbindt met China, via de republieken in Centraal-Azië. Samenwerking met Azerbeidzjan is voor Erdogan dus essentieel op weg naar meer strategische autonomie. 

Dat president Alijev eind oktober de jaarlijkse top van staatshoofden van de OTS liet schieten vanwege een ‘drukke agenda’, was daarom dan ook bijzonder pijnlijk voor Erdogan en een duidelijk signaal van Azerbeidzjan dat de kou nog niet uit de lucht is. De laatste keer dat Alijev niet kwam opdagen bij zo’n top was 15 jaar geleden. Desondanks gaf Erdogan, die deze editie bovendien gastheer was, geen krimp. 

De starre Azerbeidzjaanse houding lijkt onderdeel van een inmiddels beproefde diplomatieke strategie. Toen in 2024 een Azerbeidzjaans passagiersvliegtuig uit de lucht werd geschoten door een Russische luchtafweerraket – een ramp die resulteerde in 38 doden – reageerde de regering in Bakoe bijzonder fel. Rusland leek verrast door de bereidheid van Alijev om de bilaterale betrekkingen met Moskou geweld aan te doen. 

Na maanden van moddergooien in de media, de arrestatie van een groep Russen door de Azerbeidzjaanse politie en schuimbekkende Russische talkshowpresentatoren kreeg Azerbeidzjan wat het wilde. Tijdens een bijzonder ongemakkelijk persmoment tussen Alijev en Vladimir Poetin bood laatstgenoemde publiekelijk zijn excuses aan. Vooral de lichaamstaal was opvallend: Poetin zat ineengedoken, op het puntje van zijn stoel, als een schuldbewust kind dat zijn excuses maakt. Zijn Azerbeidzjaanse ambtgenoot luisterde in stilte naar Poetins minutenlange rede, zonder ook maar een spier te vertrekken.    

Of de verhoudingen zich herstellen, lijkt vooral af te hangen van het moment waarop Alijev vindt dat hij zijn punt voldoende heeft gemaakt

Gesterkt door het militaire succes in Nagorno-Karabach en de toegenomen invloed als energieleverancier is Azerbeidzjan een stuk zelfverzekerder geworden. Toch hoeft het niet te rekenen op excuses uit Ankara. Een spijtbetuiging voor de kritiek op een hoofddoekverbod zou indruisen tegen alles waar Erdogan en zijn AK-partij voor staan. Of de verhoudingen zich herstellen, lijkt dan ook vooral af te hangen van het moment waarop Alijev vindt dat hij zijn punt voldoende heeft gemaakt, en welke verdere concessies hij Ankara nog kan ontlokken. Een definitieve breuk ligt niet voor de hand. Ook Azerbeidzjan beseft dat het daarbij simpelweg te veel op het spel zou zetten.