De toekomst van de Russische oorlogszucht hangt niet alleen af van de politieke en militaire macht van het Kremlin, maar ook van de economie in Rusland. Zelfs als de olie-inkomsten stijgen dankzij de oorlog in het Midden-Oosten, zijn de financiële bronnen voor het Kremlin niet onuitputtelijk. Hubert Smeets kijkt vooruit in zijn traditionele kwartaalbalans.
Zicht op Moskou. Foto: Alexander Nemenov / ANP / AFP
President Poetin en zijn regeringspartij Verenigd Rusland mogen de parlementsverkiezingen op papier zo grandioos hebben gewonnen dat een nieuwe massamobilisatie voor de oorlog tegen Oekraïne en het ‘collectieve Westen’ wat makkelijker lijkt te zijn geworden, de ruime ‘constitutionele meerderheid’ van circa 355 op de 450 zetels in de Doema lost het gebrek aan mankracht aan het front niet op. Want wie moet de Russische volkshuishouding draaiende houden als de regering inderdaad alle (jonge) mannen zou gaan rekruteren? Nog los van de vraag of de bevolking zich erbij neer zou leggen dat hun zonen en mannen worden opgehaald, weet het Kremlin zich na vierenhalf jaar oorlogseconomie geconfronteerd met de paradox dat het in eigen land in eigen land onvoldoende arbeidsreserve over heeft om tegelijkertijd de militaire industrie én de frontlinies te bemannen.
Poetin trots op historisch lage werkloosheid...
Hoewel niet openlijk, erkende Poetin zelf dat eigenlijk ook toen hij aan de vooravond van de driedaagse stembusgang tijdens een vergadering met ’s lands financieel-economische top trots de laatste cijfers over de economische stand van zaken presenteerde. Met een keurige nationale inkomensgroei van 1 procent, een toename van 5,4 procent in de detailhandel, een bescheiden inflatie van 6,5 procent en een begrotingstekort van slechts 2 procent, zal de economie zich dit jaar ‘naar verwachting’ ontwikkelen, zei Poetin donderdag 17 september tot de premier, ministers en president van de Centrale Bank.
Poetin toonde zich met name opgetogen over de ‘historisch’ lage werkloosheid. Slechts 2,3 procent van de ruim 75 miljoen Russen tellende beroepsbevolking staat vierenhalf jaar na de grootscheepse invasie geregistreerd als werkloos, hetgeen 0,9 procentpunt lager is dan het laagste werkloosheidscijfer dat in Nederland ooit is gemeten. Mede daarom zullen de reële lonen dit jaar groeien met 6,5 procent, aldus Poetin. Hij riep zijn ondergeschikten op om de begroting voor volgend jaar te baseren op een magere olieprijs van 50 dollar per vat, twee keer lager dan de huidige mondiale marktwaarde, zodat het financieringstekort in 2027 verder zou kunnen worden teruggedrongen en het statelijke Nationale Welvaartsfonds weer zou kunnen worden gevuld. Tegelijkertijd liet het Kremlin de Franse vestigingen van de super- en bouwmarktketens Auchan, Leroy Merlin en Nestlé confisqueren onder leiding van een voormalige politieman. Dat wijst op een verdere centralisering en nationalisering van de strak aangelijnde markteconomie.
…maar volledige werkgelegenheid is ook achilleshiel
Als deze statistieken kloppen – die veronderstelling is niet vanzelfsprekend – dan roepen de rooskleurige cijfers de vraag op waar het Kremlin zijn soldaten voor de oorlog nog vandaan kan halen, behalve dan als horige huurlingen uit bijvoorbeeld Noord-Korea (tot nu toe bijna 15.000 man), Cuba (5.000 man) en verschillende (Centraal-)Aziatische (13.000 man) of Afrikaanse (3000 man) landen. Voor de stembusgang bleven de geruchten over een algehele mobilisatie zo hardnekkig rondgaan dat er ineens relatief grotere groepen Russen via Georgië hun land wilden ontvluchten. Ook zoons uit de Moskouse bestuurlijke en financiële elite zouden de wijk hebben genomen. Het afsluiten van de grensstreek bij Estland in het verkiezingsweekeinde versterkte de zorgen over zo’n rekruteringsgolf.
De Russische regering heeft afgelopen maanden steeds ontkend dat ze tot zulke drastische maatregelen zou overgaan. Dat zegt op zichzelf niets. Het Kremlin staat erom bekend vaak het tegenovergestelde te doen van wat het vooraf beweert. Maar vast staat wel dat aan een massale mobilisatie grote macro-economische bezwaren kleven. Poetin moet verschillende dilemma’s onder ogen zien, voordat hij drastische beslissingen neemt. De kern van de klem waarin de president vastzit, is het feit dat de Russische oorlogseconomie over haar hoogtepunt heen is. De bijna volledige werkgelegenheid, waar Poetin zich op laat voorstaan, is zijn achilleshiel. Wegens het gebrek aan werklozen is er nauwelijks nog beweging in de Russische economie. Door het strenge monetaire beleid van de Centrale Bank, dat er onder meer toe leidt dat het Russische kapitaal niet vrijelijk kan worden ingezet, ligt er ook geen dynamiek in het verschiet.
Oud-minister: crisis in drievoud
Volgens de econoom Vladimir Milov, begin deze eeuw nog minister in de eerste regering van president Poetin, kampt Rusland momenteel met drie crises: 1) de regering krijgt de begroting niet rond; 2) ze is niet in staat om de inflatie voldoende te beteugelen en 3) ze slaagt er ook niet in om de investeringen aan te jagen.
Ondanks de enorm gestegen olie- en gasinkomsten, blijft het overheidsbudget een tekort vertonen omdat de oorlogsuitgaven hoger uitpakken dan aanvankelijk geraamd. Dit jaar alleen al stijgen de defensie-uitgaven met 35 tot 40 procent meer dan gepland. Omdat het Nationale Welvaartsfonds niet meer voldoende soelaas biedt – in dit ‘soevereine staatsfonds’ zit sinds 1 september dit jaar nog 130 miljard euro, waarvan slechts 40 miljard liquide is – moet de regering haar toevlucht zoeken in hogere btw, vennootschapsbelasting en talrijke specifieke heffingen. De belastingdienst incasseert die met groeiende repressie, aldus Milov in een interview met de Deutsche Welle, maar de rek dreigt er een keer uit te zijn.
Dit jaar alleen al stijgen de defensie-uitgaven met 35 tot 40 procent meer dan gepland
Ook volgens de Centrale Bank van Rusland mag de geldontwaarding met 7 procent onder controle zijn, de almaar niet dalende inflatie noopt centraal bankier Elvira Nabioellina intussen wel om de basisrente op 14 procent te handhaven, waarmee ze het investeringsklimaat eerder verstikt dan extra lucht geeft. Dat blijkt met name uit de investeringen, die in het eerste halfjaar van 2026 met maar liefst 10 procent zijn gedaald. Volgens minister Maksim Resjetnikov van Economische Zaken zou het ergste voorbij zijn, maar aan prognoses voor komende jaren wil hij zich niet wagen. ‘We staan aan de rand van een grote lawine’, denkt Milov.
De ineenstorting die Vladimir Milov voorziet, is niet louter wensdenken, zo illustreerde econoom Denis Morochin recent met een analyse waarin hij concludeert dat de Russische oorlogseconomie na vier jaar veroveringstocht in Oekraïne in een nieuwe fase is beland. In een artikel voor Novaja Gazeta Evropa onderscheidt Morochin de vier stadia die zich sinds begin 2022 hebben voltrokken.
Poetin in vergadering met de financieel-economische top van het Russische landsbestuur, op 17 september jl. Foto: Kremlin
Oorlogseconomie in vier stadia
In de eerste fase (2022-2023) leek de economie in elkaar te storten onder druk van de schok en de sancties. Maar dankzij de halfhartigheid van het Westen en de doortastendheid van met name de Centrale Bank wist Rusland de krimp te boven te komen.
In de tweede etappe (2023-2025) voltrok zich het ‘oorlogswonder’. De overheid deed een greep in de kas van het Nationale Welvaartsfonds ter grootte van ongeveer 100 miljard euro, die in het militair-industrieel complex werd gestoken. Stijgende energieprijzen op de wereldmarkt hielpen hierbij nadrukkelijk. Het bruto binnenlands product (bbp) groeide met 5 à 6 procent, de consumptie 10 tot 12 procent en het reële inkomen met 7-8 procent.
Na drie jaar oorlog was het met deze boom gedaan. In het derde stadium (2025-2026) diende zich klassieke stagflatie aan, een periode van dalende groei en zelfs krimp, plus voortschrijdende inflatie. De succesvolle Oekraïense droneaanvallen versterkten deze trend. Zo heeft het private olieconcern Lukoil dit jaar de winning teruggebracht met ruim 5 procent en de raffinage met bijna 10 procent.
De regering kon in deze fase de oorlog steeds minder makkelijk financieren uit de exportinkomsten en de reserves. Ze zag zich gedwongen de bevolking en bedrijven te laten betalen via hogere btw en belastingen alsmede stijgende tarieven voor bijvoorbeeld spoorwegen en andere nutsvoorzieningen. Ook de ‘armenbelasting’ (inflatie) kon de regering niet beteugelen, ondanks de hoge basisrente die met name het midden- en kleinbedrijf parten ging spelen. Eerste gevolg: lagere investeringen, stijgende overheidstekorten. Tweede consequentie: een daling met 4 procent van de bestedingen deze zomer, een dalend consumentenvertrouwen en ook een terugloop in de spaartegoeden die de burgers aanhouden.
Het begrotingstekort wordt tegenwoordig gefinancierd door binnenlandse schulden te maken
Volgens Morochin doemt nu de vierde fase op. Het begrotingstekort wordt tegenwoordig gefinancierd door binnenlandse schulden te maken. Dat gebeurt bijvoorbeeld door uitgifte van staatsobligaties die vooral worden verkocht aan (staats)banken, die deze op hun beurt weer financieren met leningen van de Centrale Bank, een constructie die lijkt op een klassieke bankbiljettenpers. Een voorbeeld van een zichtbaar gevolg van de financieringsproblemen is het achterstallig onderhoud bij de Russische Spoorwegen, een staatsbedrijf dat financieel niet in florissante toestand verkeert.
De terugval in investeringen – in het eerste kwartaal van 2026 maar liefst 14,3 procent, in het tweede kwartaal nog eens 6,6 procent, per saldo 9,9 procent – heeft Rusland qua technologische innovatie en productiviteit volgens voormalige hoofdeconoom Andrej Klepatsj van de Buitenlandse Handelsbank (VEB) op achterstand gezet ten opzichte van China, de Verenigde Staten, Europa en zelfs Oekraïne. Klepatsj waarschuwde in mei dat Rusland deze ‘uitputtingsslag niet zal winnen’. Drie maanden later werd hij door de regering ontslagen bij staatsbank VEB, waarschijnlijk omdat hij deze diagnose in het openbaar had gedeeld.
Geen handen, geen investeringen
Of het investeringsniveau weer op peil komt, is de vraag. Minister Resjetnikov van Economische Zaken denkt dat de investeringen, dankzij het pompen van 15 procent meer geld in de volkshuishouding, tegen 2028 weer zullen aantrekken. Dit jaar laat niettemin een totaal ander beeld zien. Volgens econoom Dmitri Polevoj zijn de investeringen in 2026 ingestort tot het peil van de coronapandemie begin 2021. ‘Een duidelijk crisisniveau’, aldus Polevoj, zelf directeur van een investeringsfonds. Dat heeft tot gevolg dat de spanning op de arbeidsmarkt wat afneemt – vacatures en werkzoekenden zijn wat meer in evenwicht – en de lonen niet meer sterk stijgen. Dat is op zichzelf gunstig voor het inflatiecijfer maar stimuleert tegelijkertijd geen productiviteitsverhoging in de industrie. En, niet minder belangrijk, deze afkoeling van de economie ontneemt de regering veel mogelijkheden om de belastingen verder te verhogen.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
Deze ontwikkeling heeft eveneens gevolgen voor de oorlogsinspanningen komende tijd. Door het lage investeringspeil en de lage werkloosheid concurreren de militaire en civiele sectoren nog steeds hard op de arbeidsmarkt. Bij een werkloosheidspercentage van 2 procent dient zich een omslagmoment aan, denkt directeur Dmitri Nekrasov van het Center for Analysis and Strategies in Europa (CASE), een denktank waarbij ook bekende economen als Vladislav Inozemtsev en voormalig centraal bankier Sergej Aleksasjenko zijn aangesloten. Daalt de werkloosheid tot dat niveau van 2 procent, dan wordt het voor het Kremlin of-of. Elke man die uit de beroepsbevolking wordt gerekruteerd voor de krijgsmacht zal dan ten koste gaan van een arbeidsplaats in de niet-militaire economie. Vrouwen in het arbeidsproces brengen (of dwingen) zal niet veel soelaas bieden. De arbeidsparticipatie van de Russische vrouw is nu al om en nabij 80 procent. Hetzelfde geldt voor AI. In de ontwikkeling van de kunstmatige intelligentie is Rusland afgelopen jaren achterop geraakt. Sommige civiele sectoren en bedrijven zullen bij een algehele mobilisatie dus verdwijnen, is de conclusie op basis van de analyse van Nekrasov.
Politiek versus economie
Daarmee is niet gezegd dat deze negatieve perspectieven voor de Russische economie op middellange termijn allesbepalend zullen zijn voor de besluitvorming in het Kremlin over een eventuele algemene of minder grootscheepse mobilisatie. Tot nu toe heeft de president zich in zijn oorlog tegen Oekraïne meer laten leiden door politieke dan door economische overwegingen. Maar Poetin is ook niet doof voor de adviezen van zijn financiële adviseurs. Bovendien heeft hij zijn strategie in de oorlog afgelopen maanden wat verlegd. Vernietiging van het maatschappelijk leven in Oekraïne is nu zijn prioriteit. Luchtaanvallen op burgerdoelen in het hele land zijn belangrijker geworden dan terreinwinst langs de frontlijnen in het oosten.
De uitslag van de Doemaverkiezingen geeft ook wat respijt. Stapsgewijs kan het Kremlin toetsen of de verpletterende maar gefikste overwinning voor Verenigd Rusland kan worden ingezet voor mobilisatie of dat de weerstand onder de bevolking toch te groot zou kunnen worden.
Maar uiteindelijk staat Poetin wel voor een keus: voor zijn oorlogsdoelen op korte termijn of voor een kans op economisch herstel.
