Toen de Kazachse president Tokajev vorige week naast Poetin opriep de oorlog in Oekraïne te bevriezen, was dat opmerkelijk. Zelden spreekt de leider van een van Ruslands trouwste bondgenoten zich zo publiekelijk over de oorlog uit. Maar zijn woorden waren zorgvuldiger gekozen dan ze op het eerste gezicht lijken: een diplomatieke balanceeract ingegeven door aanvallen op de olie-infrastructuur waar Kazachstans economie op drijft. Julian Postulart bespreekt waarom Tokajev deze zet uitgerekend nu waagde, en wat het zegt over de steeds smallere marges van Kazachstans buitenlandpolitiek.

De president van Kazachstan, Kassim-Zjomart Tokayev (L) met president Poetin op het Russisch-Kazachse Forum voor Interregionale Samenwerking in Omsk, Rusland op 25 juli. Foto: Alexey Nikolsky / ANP / AFP

Normaal gesproken gaat het Russisch-Kazachse Forum voor Interregionale Samenwerking geruisloos aan de wereldmedia voorbij. Maar de 22ste editie, op 25 juli in het Russische Omsk, niet ver van de grens met Kazachstan, ging anders. Naast Vladimir Poetin zat zijn Kazachse ambtgenoot, de 73-jarige Kassim-Zjomart Tokajev. Poetin trapte af, verwelkomde zijn gast en stelde vast dat de betrekkingen tussen de twee Euraziatische reuzen duidelijk in de lift zaten. Ook Tokajev begon, in het Russisch, met de nodige beleefdheden: dat hij vanuit Astana maar veertig minuten hoefde te vliegen, over de rol die Omsk speelt in de bilaterale samenwerking – Poetin voegde eraan toe dat Tokajevs vader er in 1945 aan oorlogsverwondingen was behandeld – en over hoe Kazachstan en Rusland onlosmakelijk verbonden zijn door onder meer handel, investeringen, onderwijs en samenwerking op het gebied van kernenergie.

Toen nam het persmoment een bijzondere wending. ‘We leven natuurlijk  niet in een vacuüm of isolement; alles wat er wereldwijd gebeurt baart ons grote zorgen, vooral vanwege de impact op de Kazachse economie,’ zei Tokajev. ‘Ik zal niet ontkennen dat ik talloze berichten heb ontvangen – en ik heb u daarover al telefonisch ingelicht – uit Europa en de Verenigde Staten over de huidige stand van het conflict tussen Oekraïne en Rusland.’ Hij zei de Oekraïeners, hun cultuur en taal altijd te hebben gerespecteerd. De precieze oorzaak van het conflict was voor velen onduidelijk, gaf hij toe, ook voor hemzelf.

Op het eerste oog leek dit een steek onder water aan het adres van Poetin. Maar Tokajev nuanceerde die direct. ‘Rusland is een grootmacht, het Russische volk is een groot volk en uitstekend in staat om de vraagstukken die op de agenda staan zelfstandig, zonder tussenkomst van derden, op te lossen,’ zei hij – en prees bovendien Poetins ‘grote diplomatieke flexibiliteit’ tijdens diens top met Trump in Alaska. Op sociale media leek men verrast, niet in de laatste plaats omdat zijn woorden lijnrecht ingaan tegen Poetins ontkenning van de Oekraïense soevereiniteit.

Julian Postulart

Redacteur RAAM

Redacteur bij RAAM en PhD-onderzoeker bij de Faculteit Militaire Wetenschappen van de Nederlandse Defensie Academie

Tokajevs vredesvoorstel

Daar bleef het niet bij. Tokajev zei – naar eigen zeggen omdat hem daarom was gevraagd, al bleef onduidelijk door wie – een eigen idee te hebben over hoe de oorlog moest worden beëindigd. Hij opperde dat het conflict ‘misschien’ moest worden bevroren om een terugkeer mogelijk te maken naar de ‘Istanboel-formule’, de onderhandelingen tussen Oekraïne en Rusland kort na het begin van de invasie in 2022. Alleen zo zou het pad naar ‘de langverwachte vrede’ kunnen worden geëffend, en wel onder de veiligheidsgaranties van de grote mogendheden, Rusland inbegrepen. Tokajev noemde het hartverscheurend hoe de oorlog de ‘broedervolken’ van Rusland en Oekraïne pijn doet. Poetin sloot het persmoment af met de mededeling dat hij zijn Kazachse ambtgenoot zou bijpraten over het ‘Oekraïne-issue’ – wat hij, aldus Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov later, ook deed: Tokajev kreeg een gedetailleerde update over het verloop van wat Moskou de ‘speciale militaire operatie’ noemt. Peskov voegde daaraan toe dat een bevriezing van het front ‘onmogelijk’ is zolang Ruslands doelen niet zijn behaald, maar dat de strijd ‘nog vandaag’ zou kunnen eindigen als Kyiv ‘passende beslissingen’ neemt.

 Tokajev en Poetin tijdens hun ontmoeting in Omsk. Foto: Kremlin.ru

Dat dit moment door de internationale media werd opgepikt is niet verwonderlijk. Het komt immers zelden voor dat de leider van een van Ruslands trouwste bondgenoten Poetin publiekelijk oproept de oorlog te beëindigen. Voor Poetin zullen Tokajevs woorden, ondanks zijn zichtbare ongemak, echter niet geheel onverwacht zijn gekomen. Kazachstan heeft de annexatie van de Krim in 2014 nooit erkend, evenmin als de zelfverklaarde volksrepublieken Loehansk en Donetsk of de aansluiting van andere delen van Oekraïne bij Rusland na de schijnreferenda van 2022. Na de gedeeltelijke mobilisatie liet het land honderdduizenden gevluchte Russen toe en verleende het beperkte humanitaire hulp aan Oekraïne. Tegelijkertijd speelt Kazachstan een belangrijke rol in de Russische parallelimport en hebben tal van Russische bedrijven zich in het land gevestigd om westerse sancties te omzeilen.

Kazachstan heeft de annexatie van de Krim in 2014 nooit erkend, evenmin als de zelfverklaarde volksrepublieken Loehansk en Donetsk of de aansluiting van andere delen van Oekraïne bij Rusland na de schijnreferenda van 2022

Die zorgvuldig volgehouden evenwichtspolitiek wordt voor Tokajev steeds moeilijker. Het Kremlin ziet de diplomatieke bewegingsruimte van Kazachstan het liefst opnieuw ingeperkt, terwijl de oorlog Astana – zeker in de eerste jaren – juist kansen bood om meer afstand van Rusland te nemen. Tokajev balanceert daarmee op een steeds dunner koord. De ruimte om tegelijkertijd de strategische relatie met Rusland te behouden en de eigen buitenlandse koers te verbreden neemt gestaag af. De vraag is dan ook niet zozeer waarom Tokajev zich openlijk over de oorlog uitsprak, maar vooral waarom hij dat juist nu deed.

In het krijt bij Poetin

Hoe anders was de situatie kort voor de grootschalige invasie. Terwijl Russische troepen zich verzamelden aan de grenzen van Oekraïne in januari 2022, gingen een paar duizend kilometer verderop, in het westen van Kazachstan, duizenden mensen de straat op om te protesteren tegen de sterk toegenomen lpg-prijzen. De protesten sloegen over naar de rest van het land en gingen al snel niet langer alleen over gasprijzen, maar over economische ongelijkheid, corruptie, en algehele ontevredenheid over de Kazachse regering en de vorige president, autocraat Noersoeltan Nazarbajev. In Almaty, de grootste stad van het land, braken zware rellen uit. 

De positie van Tokajev, die in 2019 door Nazarbajev was aangewezen als zijn opvolger, wankelde. Niet alleen moest hij zich zien te distantiëren van zijn notoire voorganger, ook moest de onrust worden bedwongen. Leger en politie werden ingezet en schoten met scherp. Tokajev deed bovendien een beroep op de CSTO, het door Rusland geleide militair bondgenootschap. Enkele duizenden soldaten – de meerderheid Russisch, aangevuld met troepen uit Armenië, Belarus, Kirgistan, en Tadzjikistan – werden ingevlogen om kritieke infrastructuur te beveiligen, maar niet om de demonstraties zelf neer te slaan. Eindstand van de onlusten: 238 doden, van wie 19 leden van de veiligheidstroepen, en ruim tienduizend arrestaties. 

Russische militairen in de straten van Almaty, als onderdeel van de CSTO-interventiemacht, in januari 2022. Foto: ministerie van Defensie van Rusland / X

Tokajev noemde de demonstranten ‘bandieten en terroristen’ en sprak zonder enig bewijs over een mislukte coup. Poetin – die onder CSTO-vlag troepen naar Kazachstan had gestuurd – stelde dat de opstand tegen Tokajev door buitenlandse mogendheden was gesteund. Hij vergeleek de situatie met de Euromajdan en eerdere kleurenrevoluties in Oekraïne, Georgië, Kirgistan en Armenië. De Russische president had Tokajev helpen overleven en dus stond die bij hem in het krijt. Eens zou de rekening worden vereffend, zo was de consensus. Maar toen kwam de invasie van Oekraïne.

Kaarten herschud

Ondanks dat de Russische inval van Oekraïne voor velen in Kazachstan als een grote schok kwam, probeerde ook Tokajev al gauw van de nood een deugd te maken. Door westerse sancties en politiek isolement had Rusland Kazachstan meer nodig dan ooit tevoren. Astana kon het zich permitteren om meer afstand te nemen van Moskou en de relaties met andere landen aan te halen, als onderdeel van een zogeheten multi-vector buitenlandbeleid. Zo was er vooral op het gebied van handel en transport een sterke toenadering tot China. Verder klopte de Europese Unie aan bij Tokajev, dat in de nasleep van de invasie in Kazachstan een alternatieve bron van fossiele brandstoffen zag. De Verenigde Staten, die hun afhankelijkheid van andere grote landen – met name China – willen verminderen op het gebied van kritieke mineralen en zeldzame metalen, zagen in Kazachstan ook een nuttige partner. 

Na de herverkiezing van Trump volgden verschillende deals met landen in de regio. Tijdens de VS–Centraal-Azië-top, in november 2025, kondigden Trump en Tokajev gezamenlijk aan dat het tot voor kort weinig bekende Amerikaanse bedrijf Cove Kaz Capital een mijnbouwproject van 1,1 miljard dollar mocht ontwikkelen voor de winning van wolfraam – een metaal dat onder meer wordt gebruikt voor de productie van raketkoppen, gevechtsvliegtuigen en computerchips – gesteund door tot 1,6 miljard dollar aan Amerikaanse overheidsfinanciering. 

Uit recent onderzoek van The New York Times bleek dat de zoons van Trump, Donald Jr. en Eric, nog vóór de deal in november werd beklonken via een investeringsvehikel, al een belang hadden genomen in het bedrijf dat er later mee zou fuseren. Ook de investeringsbank van de zoons van handelsminister Howard Lutnick – die zelf namens de Amerikaanse regering met Tokajev had onderhandeld – hielp in dezelfde periode kapitaal op te halen voor een van de betrokken investeerders, tegen aanzienlijke vergoedingen. 

Het kan niet worden uitgesloten dat Tokajevs rol in deze zelfverrijking van Trump en diens entourage hem een voet tussen de deur naar het Oval Office geeft. Daarnaast ondertekende Kazachstan de Abraham-akkoorden en is het toegetreden tot Trumps ‘Board of Peace’. De Kazachse leider is een van de weinigen die zowel goede relaties onderhoudt met Westerse hoofdsteden als met Moskou, en die – in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Turkse president Erdoğan – in het Kremlin niet als een rivaal of concurrent wordt gezien. Ondanks dat Tokajev in het openbaar zegt geen bemiddelaarsrol te willen vervullen, zegt dat niets over wat er achter de schermen gebeurt. Saillant detail: enkele weken voor zijn ontmoeting met Poetin in Omsk had Tokajev al telefonisch contact met Trump.

 Tokajev schudt Trump de hand tijdens de ondertekening van de oprichtingsverklaring van de Board of Peace, Trumps vredesraad. Foto: Akorda.kz

Binnenlandse dynamiek

Met de invasie veranderde niet alleen de koers van de Kazachse regering; ook veel Kazachen moesten hun beeld van Rusland herzien. Slechts enkele maanden na de bloedige onrust van januari 2022, en kort na het begin van de Russische invasie, gingen in de grote steden burgers de straat op om te protesteren tegen de Russische agressie tegen Oekraïne. Voor veel Kazachen maakte de oorlog bovendien pijnlijk duidelijk dat ook hun eigen land kwetsbaar was. Met een grote etnisch Russische minderheid in het noorden groeide de vrees dat Kazachstan ooit zelf doelwit zou kunnen worden – met een lengte van 7.644 kilometer is de grens tussen beide landen de langste aaneengesloten landsgrens ter wereld, en praktisch onverdedigbaar.

Met een lengte van 7.644 kilometer is de grens tussen Kazachstan en Rusland de langste aaneengesloten landsgrens ter wereld, en praktisch onverdedigbaar

De gedeeltelijke mobilisatie in Rusland versterkte die gevoelens verder. De massale toestroom van Russen die de mobilisatie ontvluchtten zette de Kazachse samenleving extra onder druk: huurprijzen schoten omhoog, de concurrentie op de arbeidsmarkt nam toe en sociale spanningen liepen op. Inmiddels worden gevluchte Russen steeds vaker uitgezet, berichtte Meduza eerder dit jaar.

Tegelijkertijd leidde de oorlog, en alles wat daarmee samenhangt, tot een brede herwaardering van de Kazachse nationale identiteit en een veel kritischere kijk op Ruslands koloniale (wan)praktijken in Centraal-Azië. Vooral onder jongere generaties, die minder getekend zijn door het Sovjetverleden, groeide de belangstelling voor de Kazachse taal, geschiedenis en cultuur, ook onder Russischtalige Kazachen. Het maatschappelijk middenveld organiseerde bovendien op eigen initiatief hulpacties voor Oekraïne.

Tokajev en zijn regering lieten deze vormen van burgerinitiatief grotendeels hun gang gaan, niet in de laatste plaats omdat ze aansloten bij Kazachstans geleidelijke geopolitieke heroriëntatie. Die tolerantie kende echter duidelijke grenzen. Al vlak na de onrust van januari 2022 voerde Tokajev grondwetswijzigingen door die vooral bedoeld waren om de bevolking gerust te stellen: hij ontnam oud-president Nazarbajev zijn bevoorrechte positie als onderdeel van een breder ‘Nieuw Kazachstan’-narratief. Ook speelde de politieke elite in op de groeiende dekoloniale sentimenten in de samenleving. Het bekendste voorbeeld, dat ook internationaal veel aandacht kreeg, was een ontmoeting met Poetin in 2023, waarbij Tokajev zijn toespraak in het Kazachs begon. Russische officials – de president incluis – grepen daarop zichtbaar gehaast naar hun koptelefoons voor vertaling. Maar naarmate het regime zijn machtsbasis verstevigde, groeide de kloof tussen deze liberale retoriek en de praktijk: activisten werden opgepakt en het maatschappelijk middenveld kwam steeds verder onder druk te staan. 

Met een nieuwe grondwetswijziging, in maart 2026 via een referendum goedgekeurd, kreeg Tokajev nog meer bevoegdheden – onder meer om rechtstreeks de hoofden van het Openbaar Ministerie aan te wijzen – terwijl de vrijheid van meningsuiting verder werd ingeperkt en ngo's voortaan buitenlandse financiering moeten melden. Verder zou de president langer dan één termijn aan de macht kunnen blijven. Ook rond dit grondwetsreferendum liet het regime er geen twijfel over bestaan geen herhaling van januari 2022 te dulden: activisten en critici die opriepen tot een boycot van de stemming werden gearresteerd.

Waarom Tokajev zich uitsprak

Tegen die achtergrond is het niet verwonderlijk dat er, naarmate de oorlog in Oekraïne verder escaleerde en ook Russisch grondgebied raakte, groeiend ongemak lijkt te ontstaan bij de politieke elite over het Kazachs nationalisme dat die de oorlog in bepaalde strata van de samenleving had losgemaakt. Het regime tolereert kennelijk een zekere mate van culturele zelfbewustwording, zolang die zich niet tegen de eigen machtspositie of tegen Rusland keert. 

De kern van het probleem is dat Kazachstan voor het grootste deel van zijn olie-export – de belangrijkste inkomstenbron van het land – afhankelijk is van Rusland. Zo'n 80 procent van de Kazachse olie-uitvoer loopt via een pijpleiding die vanuit Kazachstan door Rusland naar de Zwarte Zeekust gaat, waar de olie wordt overgeslagen in tankers. Deze pijpleiding wordt beheerd door het Caspian Pipeline Consortium (CPC), een samenwerkingsverband tussen Kazachstan, Rusland en verschillende internationale oliemaatschappijen. Oekraïne heeft de CPC-terminal bij havenstad Novorossijsk al meermaals met drones aangevallen, en richt zijn aanvallen inmiddels ook op tankers op de Zwarte Zee.

Kaart van de pijpleiding die wordt beheerd door het Caspian Pipeline Consortium (CPC). Afbeelding: Wikimedia Commons / Guido Grassow

Toch weerhield die afhankelijkheid Tokajev er niet van zich in Omsk uit te spreken voor een bevriezing van de oorlog – en dat is minder tegenstrijdig dan het lijkt. Zijn voorstel was zo verpakt dat het Moskou niet voor het hoofd stootte. Hij uitte geen kritiek op Poetin, maar herhaalde zijn eerder sussende toon over Ruslands vermogen de zaak zelf op te lossen. Die formulering maakte zijn oproep acceptabel voor Moskou, terwijl zij tegelijk ook voor Kyiv aanvaardbaar was. Astana hoefde zo geen partij te kiezen. Voor Kazachstan is Rusland immers niet het probleem; dat is de economische schade van een oorlog waarin het zelf geen partij is. Vanuit dat perspectief is de hoop dat een bevriezing van het conflict ook de Oekraïense aanvallen op de Russische energie-infrastructuur zou doen afnemen, en daarmee de druk op de CPC-route zou verlichten.

Waarom nu?

Astana had het eerder langs diplomatieke weg geprobeerd. Na een grote droneaanval eind november 2025 riep het Kazachse ministerie van Buitenlandse Zaken Kyiv publiekelijk op de aanvallen te staken en sprak van schade aan de bilaterale relatie; Oekraïne wimpelde het protest af omdat de aanvallen niet tegen Kazachstan maar tegen Ruslands oorlogsvoering waren gericht. 

In de aanloop naar Omsk liep de druk echter snel op: op 17 en 19 juli protesteerde Astana tegen nieuwe aanvallen op tankers, tussen 20 en 27 juli lag de overslagterminal bij Novorossijsk stil, terwijl drie dagen voor de ontmoeting met Poetin de productie op Kazachstans grootste olieveld met 56 procent terugviel, van gemiddeld 925.000 naar zo'n 406.000 vaten per dag. 

Over the last 48 hours, Ukrainian forces continued to strike Russian shipping in the Black Sea, hitting another 10 cargo ships and one oil tanker.

Kazakhstan has now reportedly suspended exports of its oil through the Black Sea pic.twitter.com/ZvKiy9pLDW

— OSINTtechnical (@Osinttechnical) July 22, 2026

Juist in dat licht krijgt Tokajevs publieke oproep aan Poetin een andere betekenis. Omdat eerdere protesten richting Kyiv niets hadden opgeleverd, lag het meer voor de hand de boodschap nu te richten aan de aanstichter van de oorlog. Dat kostte Tokajev bovendien relatief weinig. Een oproep tot onderhandelingen paste bij het beeld dat Kazachstan al langer probeert uit te dragen: dat van diplomatieke bruggenbouwer.

Nu was de toon vanuit Kyiv opvallend anders. De Oekraïense buitenlandminister Andri Sybiha liet via sociale media weten de woorden van Tokajev te waarderen. Hij stelde dat het een ‘realistische, tijdige en wijze boodschap’ was. Dat betekende echter niet dat Oekraïne zijn strategie wilde aanpassen. Integendeel: Sybiha zag in de snelle afwijzing van Tokajevs plan door Moskou vooral bewijs dat er méér, niet minder, druk op Rusland nodig is om een terugkeer naar de onderhandelingstafel te forceren. Zo bleef ook de logica achter de aanvallen op Russische energie-infrastructuur overeind.

Daarmee wordt ook duidelijk waarom Tokajev zijn vredesoproep juist nu deed. Niet omdat hij verwachtte Poetin of Oekraïne van koers te doen veranderen, maar omdat de oorlog voor Kazachstan een nieuw stadium heeft bereikt. Elke aanval op de CPC snijdt direct in de olie-inkomsten waarop de Kazachse economie drijft, terwijl iedere verdere verdieping van de banden met Washington, Brussel, of Beijing in Moskou met groeiend wantrouwen wordt bekeken. Tokajevs voorstel was daarom minder een idealistisch vredesinitiatief dan een poging de eigen, meer onafhankelijke buitenlandse koers te beschermen. 

Tokajevs voorstel was daarom minder een idealistisch vredesinitiatief dan een poging de eigen, meer onafhankelijke buitenlandse koers te beschermen

Of die armslag behouden kan blijven is echter allerminst zeker. Zolang Oekraïne de militaire druk op de Russische oorlogseconomie blijft opvoeren en het Kremlin geen aanleiding ziet zijn oorlogsdoelen bij te stellen, wordt die speelruimte voor Kazachstan verder ingeperkt. Juist dat maakt Tokajevs optreden in Omsk zo veelzeggend: niet omdat het uitzicht biedt op een diplomatieke doorbraak, maar omdat het liet zien hoe smal de marge is geworden waarbinnen Astana zijn zorgvuldig uitgebalanceerde buitenlandbeleid nog kan voeren.