Nog nooit stond een Centraal-Aziatisch land op een WK voetbal. Oezbekistan doorbrak die barrière en plaatste zich voor het eindtoernooi in Noord-Amerika. Achter dat succes gaat een jarenlang project schuil waarin voetbal, politiek en nationale identiteit nauw met elkaar verweven raakten, schrijft Julian Postulart.

Jonge voetballers trainen op het terrein van de sportacademie van de Oezbeekse voetbalbond, vlakbij het Pachtakor-stadion in het centrum van Tasjkent. Foto: Igor Ivanko / ANP / AFP

Op 18 juni richt Oezbekistan de blik op Mexico-Stad. Terwijl het in Tasjkent nog vroeg in de ochtend is, speelt het nationale mannenelftal zijn eerste wedstrijd ooit op een WK voetbal. Wat de uitslag tegen Colombia ook wordt, het duel in het Aztekenstadion markeert een historisch moment: nooit eerder bereikte een Centraal-Aziatisch land het grootste voetbaltoernooi ter wereld.

Dat succes is geen toeval. Hoewel de uitbreiding van het WK van 32 naar 48 landen de kwalificatiekansen vergrootte, verloor Oezbekistan slechts één van zijn vijftien kwalificatiewedstrijden en zou het zich ook onder het oude format hebben geplaatst. Achter de sportieve doorbraak gaat bovendien een verhaal schuil over natievorming, internationale reputatie en politieke hervormingen. 

De lange weg naar Mexico

In tegenstelling tot andere voormalig Sovjetrepublieken kent Oezbekistan geen grootse voetbalgeschiedenis. Slechts zeven Oezbeken kwamen ooit uit voor het nationale Sovjetteam en alleen Pachtakor FC uit hoofdstad Tasjkent kwam voor langere tijd uit in de hoogste divisie van de Sovjet-voetbalpiramide. 

Na de herwonnen onafhankelijkheid in 1991 vond toenmalig president Islom Karimov, die Oezbekistan tot zijn dood in 2016 met extreem harde hand regeerde, dat hier verandering in moest komen. Met steun van Karimovs dochter Goelnara werden ambitieuze plannen gesmeed. Via het aan haar gelieerde conglomeraat Zeromax haalde de relatief onbekende club Bunyodkor internationale namen naar Tasjkent, onder wie de Braziliaanse coach Luiz Felipe Scolari en oud-wereldkampioen Rivaldo. Het project stortte uiteindelijk in door corruptieschandalen en het feit dat Goelnara uit de gratie viel bij haar vader, maar liet zien hoe belangrijk voetbal inmiddels was geworden voor de Oezbeekse elite.

Het land stond bekend als politiestaat waar mensenrechtenschendingen aan de orde van de dag waren

Dictator Karimov bleek standvastig. Hij droeg de autoriteiten op stadions te bouwen en voetbalacademies op te zetten. Toen een relatief obscure club uit de Oezbeekse provincie in 2011 de Aziatische AFC Cup won, benadrukte een regeringsofficial het belang van de overwinning voor de internationale reputatie van Oezbekistan. Indertijd kon die niet veel slechter: het land stond bekend als politiestaat waar mensenrechtenschendingen aan de orde van de dag waren. Zo verrichten miljoenen kinderen en volwassenen dwangarbeid. De meesten waren tewerkgesteld om katoen te plukken – een belangrijk exportproduct van Oezbekistan. 

Wolkenkrabbers, Disneyland en voetbal

Waar Karimov voetbal vooral zag als een prestigeproject, maakte zijn opvolger Sjavkat Mirzijojev de sport onderdeel van een bredere moderniseringsagenda. Onder zijn bewind opende Oezbekistan zich voorzichtig voor de buitenwereld. Wie tegenwoordig door Tasjkent loopt, ziet de veranderingen overal terug: op een steenworp afstand van het stadion van Pachtakor FC zijn de afgelopen jaren glazen wolkenkrabbers en woontorens verrezen, is een groot winkelcentrum gebouwd en een populair attractiepark geopend dat doet denken aan een Oezbeekse variant van Disneyland. Steeds meer buitenlandse bezoekers vinden hun weg naar de historische zijderoutesteden Samarkand, Buchara en Khiva, de culturele visitekaartjes van het land.

Julian Postulart

Redacteur RAAM

Redacteur bij RAAM, onderzoeker bij de Faculteit Militaire Wetenschappen en redacteur bij Novastan.org

De WK-kwalificatie past daarmee in een bredere strategie van nation branding. Net als nieuwe wolkenkrabbers, toeristische projecten en internationale evenementen moet het succes van het nationale voetbalelftal laten zien dat Oezbekistan een land in ontwikkeling is. Tegelijkertijd blijft de politieke ruimte beperkt en behoort het land nog altijd tot de minst vrije staten ter wereld.

Freedom House kent het land in haar Freedom in the World-index net zo veel (of beter: zo weinig) punten toe als Rusland. Oppositiepartijen worden niet erkend, persvrijheid is er niet of nauwelijks, en veiligheidsdiensten maken zich schuldig aan intimidatie en marteling. Toen Mirzijojev middels een grondwetswijziging de autonomie van Karakalpakstan, een regio in het uiterste westen van het land, leek te willen inperken, liet hij grootschalige protesten hardhandig de kop indrukken. Volgens de autoriteiten vonden 21 mensen de dood en raakten honderden demonstranten gewond. Die aantallen worden nog steeds betwist.

Belgisch fundament

Net als zijn beruchte voorganger ging Mirzijojev door met de bouw van allerlei sportinfrastructuur. Zo werd in 2025 een nieuw nationaal voetbalcentrum geopend en volgt volgend jaar de oplevering van een groots stadion met plek voor 55.000 toeschouwers – vergelijkbaar met de Johan Cruijff Arena in Amsterdam. De Oezbeekse voetbalambitie is enorm: momenteel zijn er meer dan 65.000 jonge atleten ingeschreven bij gespecialiseerde voetbalscholen.

Toch zijn geld, infrastructuur en voorzieningen alleen niet de sleutel tot succes, bleek ook al in de jaren onder Karimov. Daarvoor was meer nodig: een grondige reorganisatie van de strak door de staat aangestuurde voetbalbond. Zo kwam het dat in 2023 een Belgisch oud-voetballer van onder meer KRC Mechelen werd aangetrokken als eerste technisch directeur van de Oezbeekse voetbalbond. Guy Kiala, die eerder soortgelijke rollen vervulde bij clubs in de Verenigde Arabische Emiraten en Saoedi-Arabië, stond samen met zijn team aan de wieg van veel recente successen. 

Abdukodir Khusanov (L) van Manchester City, hier in duel met Viktor Gyökeres van Arsenal, is de grote ster van het Oezbeekse nationale voetbalelftal. Foto: Adrian Dennis / ANP / AFP

Eerste successen

Volgens technisch directeur Kiala beschikte Oezbekistan altijd al over talent, maar ontbrak een systeem om dat talent consequent te scouten en ontwikkelen. Onder zijn leiding werden de jeugdopleidingen geïntegreerd in een nationaal netwerk van academies, waardoor scouting en opleiding professioneler werden georganiseerd. Tegen The New York Times stelt Kiala dat ‘zelfs op amateurniveau Oezbeekse spelers over een uitstekende techniek beschikken. De vraag is dus: hoe benutten we die kwaliteiten optimaal?’ 

Ook was er volgens Kiala een mentaliteitsverandering nodig. ‘Een van de dingen die mij opvielen, was dat spelers en coaches niet echt een winnaarsmentaliteit hadden,’ aldus de Belg. ‘Dat zag je terug in onze speelstijl: erg defensief, vanuit het idee dat andere landen beter waren. Een houding van: “Wij zijn maar Oezbekistan”.’

Er was een mentaliteitsverandering nodig

Dat die bescheidenheid terzijde kon worden geschoven bleek al voor Kiala’s aanstelling in 2023, toen Oezbekistan onder 17 het grote voetballand Engeland versloeg tijdens het wereldkampioenschap in die leeftijdscategorie. Oezbekistan onder 17 werd een paar jaar later, in 2025, kampioen van Azië. Het onder 20-team deed hetzelfde in 2023 en het onder 23-team wist zich te plaatsen voor de Olympische Spelen in Parijs in 2024. Ook werd het twee keer tweede tijdens het Aziatisch kampioenschap onder 23 in 2022 en 2024. Met het succes van de nationale jeugdteams leek WK-kwalificatie slechts een kwestie van tijd. 

Dat doel werd in juni 2025 bereikt toen Oezbekistan een doelpuntloos gelijkspel over de streep trok in en tegen de Verenigde Arabische Emiraten. Bij terugkeer in Oezbekistan werd de selectie uitgebreid bedankt. President Mirzijojev schonk de voltallige selectie en staf na een laatste gewonnen kwalificatieduel tegen Qatar, dat al nergens meer over ging, een Chinese elektrische auto. Veertig BYD’s werden na afloop het veld opgereden in Tasjkent. 

Kiala besloot in maart op te stappen bij de Oezbeekse voetbalbond. In een bericht op sociale media schreef hij een aanbod te hebben gekregen dat hij simpelweg niet kon weerstaan; een rol bij wereldvoetbalbond FIFA. Een paar maanden voor vertrek kwam hij nog met een laatste verrassingszet: Fabio Cannavaro, aanvoerder van het Italiaans elftal dat in 2006 wereldkampioen werd, werd aangesteld als nieuwe bondscoach. 

Op wie moet je letten?

De voormalige aanvoerder van La Squadra Azzurra kent een atypische trainerscarrière. Waar hij als speler succesvolle periodes had bij onder andere Napoli, Juventus en Real Madrid, wil zijn loopbaan als coach nog niet van de grond komen: via clubs in China en Saoedi-Arabië keerde Cannavaro terug in Italië. In een interview met The Guardian klaagde hij dat eenmaal thuis zijn ‘Aziatische ervaring niet op prijs werd gesteld’.

Cannavaro wil het Oezbeekse voetbal verder professionaliseren

Erg onder de indruk van Oezbekistan leek de Italiaanse coach niet: ‘Zoals overal zijn er positieve en negatieve kanten. Het grootste probleem op dit moment is de luchtvervuiling; die is zeer ernstig. Maar verder zijn we zeer tevreden over de werkomstandigheden. Dankzij de voetbalbond beschikken we over een prachtig nieuw sportcentrum.’ Cannavaro wil het Oezbeekse voetbal verder professionaliseren en richting een meer Europees geïnspireerde voetbalcultuur sturen: ‘Kan Oezbekistan voor een verrassing zorgen op het WK? Ik hoop het. Maar zoiets komt alleen tot stand met hard werken, opofferingen, kennis en overtuiging. Verrassingen ontstaan niet zomaar.’

Ondanks de relatieve onbekendheid van voetballand Oezbekistan beschikt de nationale selectie over enkele spelers die al naam hebben gemaakt in Europa. De bekendste is zonder twijfel Manchester City-verdediger Abdukodir Khusanov, die op 22-jarige leeftijd al een vaste waarde is voor de nationale ploeg. Daarnaast kan bondscoach Cannavaro bouwen op de ervaring van aanvoerder Eldor Shomurodov, afgelopen seizoen gedeeld topscorer van de Turkse competitie, terwijl rechtsbuiten Abbosbek Fayzullaev geldt als een van de grootste talenten van zijn generatie. 

Eind mei nam de selectie in Tasjkent afscheid van het thuispubliek. Onder het toeziend oog van Mirzijojev werkte de ploeg in het stadion van Bunyodkor in Tasjkent een uitzwaaitraining af. Kort daarna reisde de selectie naar de Verenigde Staten om daar nog enkele oefenwedstrijden te spelen, waaronder een oefenduel tegen Nederland op 8 juni in New York – de eerste keer ooit dat beide landen tegenover elkaar staan. De selectie slaat daarna haar trainingskamp op in Atlanta.

Wanneer Oezbekistan op 18 juni het veld betreedt in Mexico-Stad, staat er meer op het spel dan alleen een WK-wedstrijd. Voor president Mirzijojev vormt de WK-deelname het tastbare bewijs dat jaren van investeringen in sport, infrastructuur, en de vorming van een ‘Nieuw-Oezbekistan’ resultaat opleveren. Hoe ver het elftal op het toernooi komt is nog maar de vraag. Maar de historische kwalificatie geldt in Tasjkent nu al als een bevestiging van de koers die enkele jaren gelden is ingezet.