Ruslands culturele boegbeeld Valeri Gergiev (72) reist met een Nederlands paspoort, draagt Nederlandse onderscheidingen en ontbreekt op elke Europese sanctielijst. Dénis van Vliet beschrijft hoe Gergiev zijn privileges in Nederland verwierf en hoe die uitgroeiden tot een onschendbaar schild voor de topdirigent annex oorlogspropagandist.

President Poetin ontving topdirigent Valeri Gergiev in februari voor een onderhoud in het Kremlin. Foto:  Kremlin

Een goede maand na de Russische inval in Georgië op 8 augustus 2008 plaatst NRC een interview met Valeri Gergiev, op dat moment eredirigent van het Rotterdams Philharmonisch Orkest (RPhO). Aanleiding is het concert dat hij gaf na de snelle Russische overwinning en de daaropvolgende bezetting van de regio's Abchazië en Zuid-Ossetië. In de eerste alinea staat achter zijn naam, tussen komma’s: ‘Osseet met Russisch én Nederlands paspoort’.

Gergievs 'grote Rusland'

In het interview kiest de man met de twee paspoorten duidelijk partij voor zijn 'grote Rusland'. De westerse verontwaardiging over de invasie en zijn herdenkingsconcert – voor de Russische slachtoffers – tussen de rokende puinhopen van de Zuid-Ossetische stad Tschinvali doet hij af als onbegrijpelijk. In zijn ogen is Rusland de Osseten juist te hulp geschoten. Interviewster Laura Starink, oud-Ruslandcorrespondente en medeoprichtster van RAAM, kan zich niet herinneren dat zijn dubbele nationaliteit destijds expliciet ter sprake is gekomen, noch hoe die vermelding in het artikel terechtkwam: ‘Ik denk dat dat toen algemeen bekend was.’

De storm gaat al snel weer liggen, hoewel Gergiev zich in de jaren daarna ontpopt tot een steeds luidere propagandist van president Vladimir Poetin. Hij vergoelijkt in 2013 de Russische anti-homowetgeving, steunt in 2014 de annexatie van het Oekraïense schiereiland de Krim en stelt zich met een ingevlogen orkest ten dienste van Russische propaganda tussen de ruïnes van Palmyra, dat de Syrische dictator Bashar al-Assad in 2016 met hulp van Rusland op IS heroverde.

Op zijn tournees over de wereld stuit hij geregeld op demonstranten, maar niet in Nederland. Tot en met 2021 geeft hij elk jaar acte de présence op het naar hem genoemde Gergiev-festival in Rotterdam. 'Hier geen boegeroep, maar staande ovaties', schrijft het AD in 2020. De breuk volgt pas in 2022, als Gergiev geen afstand wil doen van de grootschalige Russische invasie in Oekraïne. Het RPhO zet hem aan de kant, en prompt laait ook een discussie op over zijn Nederlandse paspoort.

Dénis van Vliet

Journalist

Dénis van Vliet is journalist. Hij volgt de ontwikkelingen in de (voormalige) Sovjet-Unie en Rusland al sinds zijn jeugd.

Duw in de rug door oud-topambtenaar

Tweeënhalve maand na de inval in Oekraïne vroeg D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma – sinds 23 februari van dit jaar minister voor Buitenlandse Handel – de regering of het waar is dat Gergiev een Nederlands paspoort heeft. Toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Wopke Hoekstra (CDA) wilde daar geen antwoord op geven: het kabinet doet over de nationaliteit van individuen nooit uitspraken. 

Ook nu houdt het ministerie van Buitenlandse Zaken de boot af op vragen: ‘We kunnen als ministerie geen informatie delen over individuen’. Hoge ambtelijke bronnen bevestigen echter dat Gergiev zijn Nederlandse paspoort nog altijd bezit.

Gergiev, die al in de Sovjettijd in Nederland op de bok stond en van 1995 tot 2008 chef-dirigent was van het RPhO en aansluitend werd benoemd tot eredirigent, kreeg zijn Nederlandse paspoort aan het begin van deze eeuw. Een cruciale rol in de procedure speelde de Rotterdamse oud-PvdA wethouder Jan Riezenkamp. Hij was van 1991 tot 2003 secretaris-generaal, de hoogste ambtenaar, op het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en trad in 2005 toe tot de Raad van Toezicht van het RPhO, een functie die hij tot en met 2014 zou bekleden.

Riezenkamp bevestigt tegenover RAAM dat hij Gergiev met zijn RPhO-pet op bij zijn oude werkgever heeft aangedragen voor de Nederlandse nationaliteit. ‘In die tijd moest hij elke keer vanuit Sint-Petersburg naar Moskou om bij de ambassade in de rij te gaan staan [voor een visum]. En dat vonden ze bij het orkest een beetje onhandig. Ik heb daar een duw aan gegeven, en daarna kwam het allemaal op zijn pootjes terecht. Of de procedure lang of kort duurde, kan ik me niet meer herinneren. Ik weet ook niet of hij dat paspoort nog heeft; ik neem aan van wel.’

September 2013: prinses Beatrix schudt de hand van dirigent Valeri Gergiev. Foto: Lex van Lieshout / ANP

Volgens bronnen vertrouwd met de procedure verkreeg Gergiev de Nederlandse nationaliteit via artikel 10 van de Rijkswet op het Nederlanderschap, een uitzonderlijke route die in de wandelgangen ook wel de fast track wordt genoemd.  Normaal gesproken is het pad naar het Nederlanderschap voor een Rus aanzienlijk langer. Een reguliere aanvrager moet vijf jaar in Nederland wonen, volledig inburgeren en officieel afstand doen van de eigen nationaliteit.

Voor personen van ‘uitzonderlijke betekenis’ kan de minister van Justitie deze eisen echter volledig schrappen – zoals in het geval van Gergiev, die daardoor ook zijn Russische paspoort mocht behouden. De belangrijkste voorwaarde is dat de naturalisatie het Nederlands staatsbelang dient: de regeling is bedoeld voor mensen die op cultureel, economisch of wetenschappelijk vlak iets unieks toevoegen. De minister beslist daar niet eigenhandig over: de immigratiedienst IND en diverse veiligheidsdiensten screenen de kandidaat eerst grondig op veiligheid en integriteit, waarna de procedure wordt afgesloten met een Koninklijk Besluit.

Shaman wel op de sanctielijst, Gergiev niet

Hoewel na het begin van de oorlog tegen Oekraïne vrijwel alle Europese orkesten de banden met Gergiev verbraken, komt de dirigent in tegenstelling tot veel andere vertrouwelingen van Poetin niet op Europese sanctielijsten terecht. 'Op basis van informeel overleg in Brussel, de listingcriteria en de doelstelling van de sancties is het kabinet tot de conclusie gekomen dat het voordragen van de heer Gergiev voor plaatsing op de EU-sanctielijst op dit moment niet opportuun is', antwoordde Hoekstra in 2022 op de Kamervragen van Sjoerdsma. 

Ook nu, vier jaar later, staat Gergiev op geen enkele EU-sanctielijst. Mindere cultuurgoden wel. In juni 2024 werden zangeres Polina Gagarina – bekend van het Eurovisiesongfestival in 2015 – en de patriottische popzanger Shaman aan de lijst toegevoegd: Gagarina omdat zij inkomsten vergaarde uit staatsconcerten ter viering van de annexatie van Oekraïense gebieden, Shaman omdat hij optrad op door het Kremlin georganiseerde herdenkingsevenementen en concerten gaf in illegaal bezette gebieden.

Dat een aantal landen de banden van de dirigent met het Kremlin wel nauw genoeg vindt voor individuele sancties, maakt zijn vrijstelling van de EU-lijst des te opmerkelijker. Letland plaatste hem al een maand na de invasie op de lijst van personae non gratae. Oekraïne volgde in oktober 2022, en Canada voegde hem in de zomer van 2025 toe aan een sanctielijst, als iemand die bijdraagt aan een ernstige inbreuk op de internationale vrede en veiligheid, een maatregel die bevriezing van activa en een verbod op financiële transacties omvat.

Nederlandse regering ziet geen reden tot actie

Maar welke verplichtingen heeft Nederland eigenlijk als een eigen onderdaan op de sanctielijst van een bevriend NAVO-land belandt? Een woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken laat weten: 'In principe heeft dat geen gevolgen. Het is allereerst een kwestie tussen die persoon en dat land, al houden we natuurlijk wel in de gaten waarom zo iemand op zo'n lijst staat en of wij daar ook actie op moeten ondernemen.'

Sanctie-expert en advocaat Sebastiaan Bennink bevestigt dat. 'Sancties van zogenoemde gelijkgestemde landen kunnen wel als signaal of aanvullende informatiebron dienen, maar vormen op zichzelf geen juridische grondslag voor opname op een EU-sanctielijst', legt hij uit. 'In het geval van Gergiev is hem gevraagd zich uit te spreken over de oorlog in Oekraïne, wat hij heeft geweigerd. Die weigering is op zichzelf geen wettelijke grond voor sancties. Dat is ook bevestigd door minister Hoekstra.'

Speelt zijn Nederlandse nationaliteit een rol bij de terughoudendheid om Gergiev – anders dan bijvoorbeeld Shaman en Gagarina – voor te dragen voor de EU-sanctielijst? 'Formeel niet', zegt Bennink. 'EU-sancties kunnen ook worden opgelegd aan EU-burgers. Maar in de praktijk kan het wel meewegen, omdat maatregelen tegen eigen onderdanen juridisch en politiek gevoeliger liggen en vaker worden aangevochten. Dat vergroot de noodzaak van een gedegen bewijsdossier.'

Plaatsing op een sanctielijst is juridisch al uiterst complex, laat staan het intrekken van zijn paspoort. 'Nederlanders kunnen hun nationaliteit verliezen als ze worden veroordeeld voor misdrijven tegen de staatsveiligheid, vrijwillig meevechten tegen Nederland of een bondgenoot, of zich aansluiten bij een terroristische organisatie', zegt emeritus hoogleraar migratierecht Ulli Jessurun d'Oliveira. 'Bij deze meneer is dat allemaal niet aan de orde.' Bennink sluit zich daarbij aan.

Italiaans vastgoed

Dat de Nederlandse nationaliteit Gergiev handig van pas komt, blijkt uit onderzoek van de Anti-Corruption Foundation (ACF) van de in een Russisch strafkamp overleden oppositieleider Aleksej Navalny. De organisatie heeft hem op nummer één geplaatst in de zogeheten Navalny List, een zwarte lijst van meer dan zesduizend vermeende Kremlin-handlangers die corruptie faciliteren en die door Navalny's team worden aanbevolen voor sancties door westerse regeringen.

De ACF stelt dat Gergiev dankzij zijn Nederlandse paspoort een enorme vastgoedportefeuille kon aanleggen. Uit Italiaanse kadasterstukken en notariële akten blijkt dat hij zich bij de aankoop van vastgoed stelselmatig identificeerde als Nederlands onderdaan, wat hem in staat stelde buiten het zicht van Russische toezichthouders een vermogen van circa 150 miljoen euro aan Italiaanse panden op te bouwen.

Uittreksel uit het Italiaanse handelsregister uit 2019 waarin dirigent Valeri Gergiev, als geregistreerd aandeelhouder, wordt vermeld als Nederlands staatsburger. Beeld: Maria Pevtsjich

Hij financierde dit deels uit de erfenis van de in 2015 overleden Japanse gravin en harpiste Yoko Nagae Ceschina, aangevuld met honoraria en gelden die hij uit zijn eigen liefdadigheidsfonds onttrok voor persoonlijke uitgaven. Terwijl hij in Rusland de rol van loyaal patriot vervulde, bood zijn Nederlandse identiteit hem een juridische achterdeur om zijn vermogen in de Europese Unie te verankeren. Een deel van dat vastgoed is sinds 2022 verkocht, maar niet alles; hij blijft een groot vastgoedbezitter in Italië.

Het Nederlands paspoort opent voor hem ook letterlijk deuren. De onafhankelijke Russische journalist Sergej Ezjov documenteerde vorig jaar hoe Gergiev de Europese Unie na de invasie bleef bezoeken: in 2023 reisde hij via Finland in en uit het Schengengebied, met Istanboel als tussenstation. Voor zijn vluchten maakt hij gebruik van privéjets; zo vloog hij in 2022 in een Bombardier Challenger 650 naar Wenen. Ook Nederland bezocht hij na de invasie nog, aldus Ezjov.

Gergiev in de Epstein files

De naam van Valeri Gergiev is opgedoken in vrijgegeven e-mails van de overleden Amerikaanse zedendelinquent Jeffrey Epstein. Zakenman David Stern probeerde in februari 2017 een ontmoeting tussen Gergiev en Epstein te arrangeren en omschreef de dirigent als 'eigenaar van Sint-Petersburg' en een 'uitstekende leverancier van P' (pussy), de codeletter voor jonge vrouwen binnen het Epstein-netwerk.

Er is geen bewijs dat de ontmoeting doorging of dat Gergiev betrokken was bij Epsteins misdaden. Een vertegenwoordiger van de dirigent bevestigde tegenover The New York Times dat Stern pogingen deed, maar vermoedt dat een daadwerkelijke ontmoeting niet heeft plaatsgevonden.

Mocht justitie in de Verenigde Staten Gergiev willen horen, dan valt hij als Nederlands onderdaan onder het rechtshulpverdrag met de VS, en kunnen Nederlandse autoriteiten hem formeel oproepen voor verhoor.

Tsaar van de Russische cultuurwereld

In de meer dan vier jaar die de grootschalige oorlog tegen Oekraïne nu duurt, is Gergievs rol als cultureel boegbeeld van Rusland alleen maar gegroeid. Naast zijn positie als algemeen directeur van het Mariinskitheater in Sint-Petersburg – die hij al sinds 1996 bekleedt – kreeg hij eind 2023 van het Kremlin de leiding over het beroemde Bolsjojtheater in Moskou erbij, waarmee hij feitelijk de onbetwiste tsaar van de Russische cultuurwereld is. Zijn aanstelling ging ten koste van Vladimir Oerin, die het Bolsjoi sinds 2013 leidde maar in ongenade was gevallen nadat hij kort na de invasie een petitie voor vrede had ondertekend.

Maar ondanks zijn nauwe banden met het Kremlin – laatst ontmoette hij Poetin nog om een programma op te zetten voor de viering van 250 jaar Bolsjojtheater – die nog altijd worden uitgebreid, lijkt vooral West-Europa nog altijd gecharmeerd van de topdirigent.

Net iets meer dan een jaar na de breuk met Gergiev liet het RPhO zijn protegé Timoer Zangiev invliegen voor diens Nederlandse debuut. Net als zijn mentor is Zangiev van Osseetse afkomst en heeft hij zich nooit publiekelijk uitgesproken tegen Ruslands 'speciale militaire operatie'. Bovendien trad hij tijdens het eerste oorlogsjaar op in de Zwarte Zeestad Sotsji ter ere van de Dag van Rusland, een feestdag die onder Poetin sterk is genationaliseerd.

Protest in Italië tegen de komst van Gergiev naar een evenement bij het Paleis van Caserta, in juli 2025. Foto: Piero Cruciatti / ANP / AFP

In 2025 leek Gergievs definitieve terugkeer op de Europese podia aanstaande toen een prestigieus festival bij Napels hem uitnodigde. Hoewel de Italiaanse minister van Cultuur de uitnodiging nog verdedigde als een kwestie van 'artistieke vrijheid', bleek die na grote maatschappelijke verontwaardiging onhoudbaar. Vooral de felle kritiek van Joelia Navalnaja, de weduwe van Navalny, gaf de doorslag: de geplande comeback werd op het laatste moment afgeblazen.

Gergiev zelf lijkt vastberaden zijn rentree op de grote Europese podia te forceren. Zo liet de Russische ambassadeur in Parijs, Aleksej Mesjkov, in februari aan de Franse krant Le Monde weten dat Gergiev droomt van een concert in de Franse hoofdstad in 2027, ter ere van het jubileum van componist Claude Debussy. ‘Cultuur is het vertrekpunt voor het normaliseren van onze relaties’, aldus de ambassadeur. 

Drie Nederlandse onderscheidingen

In Nederland draagt Valeri Gergiev nog altijd de titel Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, in 2005 namens de koninging toegekend door toenmalig burgemeester van Rotterdam Ivo Opstelten. Bij zijn afscheid als chef-dirigent in 2008 reikte Opstelten hem ook de zeldzame Johan van Oldenbarneveltpenning uit, bovenop de Wolfert van Borselenpenning die hij in 1999 al van Rotterdam ontving. Alle drie heeft hij nog steeds.

Die onderscheidingen kunnen worden ingetrokken, maar daar wil Rotterdam niet aan. 'De gemeente volgt de landelijke lijn: alleen indien er sprake is van een gedecoreerde die wordt veroordeeld tot een gevangenisstraf van één jaar of meer, vervalt de onderscheiding van rechtswege', zegt een woordvoerder van de gemeente. De onderscheidingen zijn destijds toegekend voor zijn bijdrage aan het culturele profiel van Rotterdam en dat blijft het uitgangspunt. 

Gergiev mag in Nederland dan geen staande ovaties meer krijgen, zijn banden met ons land zijn verre van verbroken.