Jaar vier van de Russisch-Oekraïense Oorlog gaat de geschiedenisboeken in als het jaar van ‘dronificatie’, aldus Peter Schrijver, luitenant-kolonel en PhD-onderzoeker aan de Nederlandse Defensie Academie in Breda en de Universiteit Leiden. Onbemande systemen zijn overal: in de lucht, op land en in het water - een ontwikkeling die het strijdtoneel heeft veranderd en het slagveld vergroot. 

Een muurschildering van John Lennon met het opschrift ‘Give Peace a Chance’ is zichtbaar achter anti-dronenetten langs een weg in de stad Izjoem in de regio Charkiv, in het noordoosten van Oekraïne. De aangebrachte netten behoren tot de weinige effectieve verdedigingsmiddelen tegen Russische FPV-droneaanvallen. Foto: ANP / EPA / SERGEY KOZLOV

Wanneer historici terugblikken op de Russisch-Oekraïense oorlog, zal 2025 gemarkeerd worden als het jaar van de grootschalige ‘dronificatie’. Het was het jaar waarin het begrip frontlinie een nieuwe definitie kreeg. Niet omdat de strijd in de stellingen aan het front aan belang verloor - integendeel, die bleef onverminderd hevig - maar omdat de relatief veilige achterhoede ophield te bestaan, voor zowel burgers als militairen.

Van de technisch geraffineerde SBOe-operatie Spinnenweb diep in Rusland tot de aanhoudende golven Shaheds boven Oekraïense steden: het slagveld strekte zich uit over duizenden kilometers. Dit overzicht toont de breedte van die onbemande strijd: de inzet van zeedrones in de Zwarte Zee, de zero line bij Pokrovsk en gewaagde operaties diep in vijandelijk gebied.

Peter Schrijver

Luitenant-kolonel Koninklijke Landmacht

Peter Schrijver, MA, is luitenant-kolonel (Koninklijke Landmacht) en PhD-onderzoeker aan de Nederlandse Defensie Academie in Breda.

De Trojaanse paarden van de SBOe

Dat die veilige achterhoede inderdaad een illusie is geworden, bleek op 1 juni. In de ochtend verscheen een kort Telegram-bericht op het kanaal van de Oekraïense veiligheidsdienst SBOe, dat begon met een citaat uit een tekst van de Oekraïense dichteres Lina Kostenko: ‘En nu kunnen we eigenlijk maar één ding zeggen tegen de Russen: “Dacht u dat Oekraïne zomaar iets simpels was? Oekraïne is buitengewoon. Oekraïne is exclusief”’. Het was de aankondiging van de tot dan toe meest spraakmakende actie van de SBOe: Operatie Spinnenweb.

Wat vanaf de buitenkant leek op onschuldige transporten van prefab-woningen, bleek het resultaat van achttien maanden minutieuze voorbereiding: moderne Trojaanse paarden die door onwetende chauffeurs honderden kilometers vijandelijk gebied waren binnengereden. Vanuit op afstand geopende daken stegen die dag 117 drones op. SBOe-dronepiloten stuurden de drones vanuit Oekraïne aan via de lokale Russische 4G-netwerken. Deze aanpak stelde de SBOe in staat met precisie toe te slaan op de Russische militaire vliegvelden, die tot dan toe onaantastbaar werden geacht.

Terwijl de luchtmachtbasis in Oekrajinka de dans ontsprong vanwege een technisch defect, werden de strategische bommenwerpers op Olenja in het noorden bij Moermansk en zelfs de basis Belaja in het verre Oost-Siberië verrast door de Oekraïense zwermen. De SBOe claimde na afloop in totaal 41 militaire vliegtuigen op vier verschillende militaire vliegvelden te hebben geraakt (beschadigd of vernietigd). Onafhankelijke analyses op basis van satellietbeelden bevestigden dat de SBOe-drones minstens dertien toestellen vernietigden of zodanig zwaar beschadigden dat ze onbruikbaar zijn.

Dronebeelden van Operatie Spinnenweb die later zijn vrijgegeven door de SBOe. Foto: Wikimedia Commons / ssu.gov.ua / CC BY 4.0

De jacht op Russische raffinaderijen

Naast deze specifieke SBOe-operatie markeerde 2025 een duidelijke escalatie in de Oekraïense strategie om de Russische oorlogseconomie te ondermijnen. De Unmanned Systems Forces (een in 2024 opgericht onderdeel van het Oekraïense leger) de SBOe en de HUR (militaire inlichtingendienst) zetten hun drones niet langer primair in tegen opslagdepots, maar richtten zich juist op energievoorzieningen, zoals olieraffinaderijen voor de brandstofproductie.

Tussen augustus en oktober werd naar schatting twintig procent van de raffinaderijcapaciteit tijdelijk uitgeschakeld. Hoewel de landelijke productiedaling beperkt bleef tot zes procent door de inzet van Russische reserves, was de lokale impact groot. Oekraïense Lyutyi- en FP-1-drones hebben meer dan de helft van de grote raffinaderijen herhaaldelijk getroffen, met brandstoftekorten voor Russische consumenten, prijsstijgingen van meer dan tien procent en exportbeperkingen tot gevolg. De aanvallen vonden vaak plaats over lange afstanden, tot soms ruim 1500 kilometer van de frontlijn. Onder meer werden doelen geraakt in de oblast Leningrad (bijvoorbeeld de Oest-Loega-terminal), Rjazan, Volgograd, Saratov en Tjoemen.

Tussen augustus en oktober werd naar schatting twintig procent van de raffinaderijcapaciteit tijdelijk uitgeschakeld

Deze langeafstandscampagne raakte de Russische bevolking ook nog op een andere manier. Omdat bij operatie Spinnenweb bleek dat Oekraïne gebruikmaakte van het Russische mobiele netwerk voor aansturing van drones, zagen de Russische autoriteiten zich genoodzaakt tot drastische maatregelen. Communicatiewaakhond Roskomnadzor beval in diverse regio’s het mobiele internet uit te schakelen. Het digitale monitoringsproject Na Svyazi (‘in contact’) constateerde dat tijdens de zomer vrijwel elke Russische regio te maken met mobiel internetblokkades.

In oktober viel Oekraïne de olieraffinaderij van Novokoejbysjevsk aan met aanvalsdrones. Er ontstond een grote brand die ook vanuit de stad Samara zichtbaar was. Bron: X / @Osinttechnical / @exilenova_plus 

Het maritieme front: van de Krim ...

Terwijl de Russen worstelden met de (digitale) gevolgen van de drone-aanvallen diep in het binnenland, intensiveerde Oekraïne in het zuiden het maritieme front.

Begin 2025 verschenen op sociale media plotseling beelden vanaf de bezette Krim waarop te zien was hoe Russische luchtverdedigingsinstallaties, radaropstellingen en vliegvelden het doelwit zijn van Oekraïense droneaanvallen. Met regelmaat publiceerde de Oekraïense militaire inlichtingendienst HUR video’s van de speciale eenheid Prymary (‘Geesten’), waarop zigzaggende drones hun doelen insloegen terwijl de geavanceerde Russische luchtverdediging niet effectief wist in te grijpen. In juli verscheen berichtgeving over Oekraïense Magura-zeedrones die vanaf zee kleinere quadcopter-drones lanceren, daarmee dienstdoend als een klein vliegdekschip. Deze drones treffen doelen verder landinwaarts. Ook van deze aanvallen waren scherpe videobeelden beschikbaar.

Eind september 2025 zetten de Oekraïense marine en speciale diensten, waaronder de HUR en de SBOe, een volgende stap. De Russische marine- en olieoverslaghaven van Novorossiejsk, aan de Zwarte Zeekust, werd aangevallen. Omstanders filmden vanaf de kades hoe Oekraïense zeedrones met hoge snelheid de haven binnenvoeren. Er waren explosies te horen, de Russische luchtafweer opende het vuur en meerdere flatgebouwen raakten beschadigd. Dezelfde dag werd ook de haven van Toeapse, eveneens met een olieoverslagpunt, aangevallen. Naast de aanhoudende aanvallen op de Krim zagen de Oekraïense strijdkrachten vanaf dat moment de havens aan de Russische Zwarte Zeekust ook als doelwit, al liggen die op ongeveer 700 kilometer afstand van door Oekraïne gecontroleerd gebied.

In november 2025 ging Oekraïne opnieuw een stap verder. De marine en de SBOe meldden dat hun zeedrones, bekend als Sea Babies, tankers van de Russische zogenoemde schaduwvloot hadden aangevallen in het zuidelijk deel van de Zwarte Zee, voor de Turkse kust (onder meer de Kairos en de Virat). Van deze aanvallen gaven de diensten eveneens beelden vrij. Op 10 december werd een derde tanker, de Dashan, getroffen. Vrijdag 19 december bestookte de SBU de tanker Qendil 2 op de Middellandse Zee ten noorden van Libië. Op een video zijn inslagen te zien van door drones afgeworpen explosieven op het dek. De tanker zou beschadigd zijn, maar details over de exacte schade of eventuele slachtoffers zijn schaars.

... tot de Kaspische Zee

Rusland reageerde op deze reeks met zware aanvallen op Odesa, de Oekraïense havenstad aan de Zwarte Zee. Oekraïense eenheden lieten zich hierdoor niet afschrikken en voerden ook diverse operaties uit in de Kaspische Zee. Het Oekraïense commando voor speciale operaties maakte onder meer bekend dat het op midden december een reeks boorplatformen had aangevallen en een schip van de Russische marine.

Maandag 15 december wisten de SBU en de Oekraïense marine met een onderwaterdrone (Sub Sea Baby) de Russische Zwarte Zeehaven Novorossiejsk in te manoeuvreren. De drone kwam tot ontploffing nabij een Russische onderzeeboot van de Kilo-klasse. De Russische marine zet dit type onderzeeboot in om Kalibr kruisraketten te lanceren op doelen in Oekraïne. De Britse militaire inlichtingendienst, Defence Intelligence, meldde een week later dat de aanval ‘waarschijnlijk tot significante schade aan de onderzeeboot heeft geleid, waardoor deze niet meer in staat is om zelfstandig uit te varen of ingezet te worden’. 

Volgens een Australische analist is het zelfs mogelijk dat de Russische vloot zich uiteindelijk uit de Zwarte Zee moet terugtrekken

De Australische analist Chris Flaherty voorziet dat de Oekraïense operaties tegen de marinehaven van Novorossiejsk in 2026 verder zullen intensiveren, evenals die tegen Sebastopol op de Krim. Volgens Flaherty is het zelfs mogelijk dat de Russische vloot zich uiteindelijk uit de Zwarte Zee moet terugtrekken. Dat kan via de Bosporus, of via de Zee van Azov en het diepwatersysteem van Europees Rusland, waarbij de kans groot is dat Oekraïense zeedrones massaal toeslaan voordat de vloot veilig gebied bereikt, voorspelt Flaherty.  

Een screenshot uit een video van de SBOe, waarin de explosie van een onderwaterdrone te zien is in de Russische marinehaven Novorossiejsk op 15 december. Bron: Telegram / SBU

Oorlog tegen de steden

Maar in vergelijking met de Russische bevolking, waren de directe gevolgen van de grootschalige 'dronificatie' van de oorlog voor de Oekraïeners vele malen groter. Nacht na nacht werden steden bestookt met Shahed- en Geran-langeafstandsdrones, soms met honderden tegelijk.

De grootste aanvallen van dit jaar vonden in september en december plaats met meer dan 800 drones en verschillende types raketten. Bij dit type aanvallen haalde de Oekraïense luchtverdediging het overgrote deel van de drones en raketten neer, door ze te schieten of door de vlucht te verstoren met elektronische oorlogsvoering (EOV). Desondanks raakten gedurende het jaar de Russische drones en raketten veel kritieke infrastructuur en stedelijke gebieden, waaronder Kyiv, Odesa, Tsjernihiv, Loetsk, Lviv en Zaporizja.

Een schrijnend voorbeeld van de gevolgen van zulke aanvallen was te zien in Ternopil, op 19 november, waar twee woongebouwen werden geraakt met grote schade en branden tot gevolg. Tenminste 26 personen, waaronder drie kinderen kwamen om bij deze aanval. Eén van de gebouwen werd geraakt door een Kh-101-kruisraket, gelanceerd vanaf een Russische Tu-95 of Tu-160MS-langeafstandsbommenwerper. Diverse analisten verwachten dat de Russische droneaanvallen op energievoorzieningen zullen intensiveren als de temperaturen deze winter langdurig onder nul blijven. Juist dan wordt de Oekraïense bevolking het hardste getroffen door de kou.

Een Oekraïense explosievenexpert onderzoekt onderdelen van een Shahed-drone na een aanval in Charkiv, op 4 juni 2025. Foto: ANP / Sergey Bobok / AFP

Veranderende tacktieken aan het front

De ‘dronificatie’ van de oorlog heeft geleid tot vier belangrijke ontwikkelingen.

Ten eerste, grootschalige aanvallen met tanks en pantservoertuigen zijn vrijwel kansloos; surveillancedrones spotten ze, waarna artillerie en kamikazedrones de kolonnes uitschakelen. Hoewel de Russische strijdkrachten dit type aanvallen stug blijven uitvoeren, tonen ze ook aanpassingsvermogen. Steeds vaker sturen commandanten kleine groepjes soldaten, zogenoemde infiltratieteams, te voet door openingen in de Oekraïense verdediging. Veel van die teams halen het niet, maar de Russen rekenen hierbij op de wet van grote getallen en kijken niet op van een gesneuvelde soldaat meer of minder. Door voortdurend ‘wegwerpsoldaten’ de linies in te sturen, dwingen Russische commandanten doorbraken in de Oekraïense achterhoede af, waarna Oekraïense eenheden zich terugtrekken om dreigende omsingeling te voorkomen.

De Russen rekenen op de wet van grote getallen en kijken niet op van een gesneuvelde soldaat meer of minder

Een tweede belangrijke ontwikkeling is dat Russische eenheden drones steeds effectiever inzetten aan het front. Daarbij speelt de Рубикон (Rubikon)-eenheid een centrale rol. De eenheid trok voor het eerst aandacht tijdens het terugdringen van de Oekraïense inval in de Russische Koersk oblast in het najaar van 2024. Met onder meer draadgeleide (glasvezel) drones werden herhaaldelijk Oekraïense aanvoerlijnen aangevallen, waardoor de logistiek stokte en terugtrekking onvermijdelijk werd.

Rubikon richt zich bovendien op het opsporen en uitschakelen van Oekraïense droneteams, wat de Oekraïense luchtcapaciteit verder onder druk zet. Dit werd onder meer duidelijk rondom Pokrovsk. De Oekraïense dronepionier en specialist Maria Berlinska uitte eind augustus haar zorgen in een Telegrambericht: ‘Ruslands Rubikon-drone-eenheid is in één jaar gegroeid van enkele honderden [operators] naar duizenden. Goed gefinancierd, systematisch en effectief vernietigt zij Oekraïense UAV’s en, cruciaal, hun bemanningen. Tegen de herfst kunnen 5.000–6.000 [Russische] specialisten actief zijn langs het hele front’.

De opkomst van gronddrones

Een derde ontwikkeling aan het front is de toenemende inzet van gronddrones, ook wel unmanned ground vehicles genoemd. Deze relatief kleine wagentjes leggen mijnen, brengen voorraden naar geïsoleerde voorposten en halen gewonden op. De gedachte, zeker aan Oekraïense zijde, is dat voor dit soort taken bij voorkeur gronddrones worden ingezet, in plaats van militairen aan gevaar bloot te stellen. Overigens zijn deze drones op de grond uitermate kwetsbaar voor FPV-drones vanuit de lucht. Zo doken dit jaar meerdere malen beelden op waarbij gronddrones explodeerden na een aanval van een FPV-drone.

Aan Oekraïense zijde worden bij voorkeur gronddrones ingezet, in plaats van militairen aan gevaar bloot te stellen

Daarom verschijnen deze gronddrones vooral bij slechte weersomstandigheden, wanneer de luchtdrones verminderd inzetbaar zijn of gedurende de nacht. Dit leidde begin december tot de situatie dat een Oekraïense gronddrone in gevecht raakte met een bemand Russisch MTLB-pantservoertuig. Volgens berichtgeving op het YouTube-kanaal van de Oekraïense 5e Aanvalsbrigade werd het Russische voertuig uitgeschakeld.

Een vierde ontwikkeling aan het front is de opkomst van kunstmatige intelligentie (AI) in combinatie met drones. In gebieden met sterke elektronische verstoring (jamming) kunnen drones die zijn uitgerust met ‘machine vision’ zelfstandig hun doel bereiken. De operator selecteert het doel via camerabeelden, waarna de drone de laatste anderhalve kilometer autonoom navigeert, ook wanneer het signaal wegvalt door jamming. Dit vergroot de trefkans aanzienlijk. Zowel Oekraïne als Rusland willen verder investeren in deze autonome navigatie.

Screenshot van een video van de Oekraïense 5de Aanvalsbrigade over de nachtelijke confrontatie tussen een gronddrone en een Russisch pantservoertuig. Bron: Telegram / fifthbrUA

Drones als terreurwapen

Hoewel ook de meest recente opiniepeilingen laten zien dat een meerderheid van de Oekraïense bevolking de strijd niet wil opgeven, hebben de Russische aanvallen grote gevolgen. Wat te denken van de (psychologische) terreur die wordt veroorzaakt door de dreiging van luchtaanvallen. Telkens de keuze om wel of niet naar de schuilkelder te gaan, de slapeloze nachten, de (langdurige) uitval van water en elektriciteit. Schoolklassen krijgen ondergronds les, woongebouwen worden vernietigd en ronduit verontrustend zijn de Russische ‘double tap’-aanvallen op reddingswerkers die ter plaatse komen na een eerste inslag.

Dichter aan het front zijn de gevolgen van de voortdurende aanwezigheid van drones voor burgers nog intenser. In Cherson en Nikopol jagen Russische operators letterlijk met hun FPV-drones op individuele burgers; automobilisten en het openbaar vervoer worden niet ontzien. Als tegenmaatregel voorzien de Oekraïense autoriteiten wegen van anti-dronenetten, soms over tientallen kilometers zoals langs de weg van Izjoem naar Slovjansk in het oosten van het land.

Nergens meer veilig

Het jaar 2025 heeft laten zien dat de asymmetrie van de droneoorlog twee kanten op werkt. Enerzijds heeft Oekraïne aangetoond dat het met relatief goedkope middelen de Russische oorlogsmachine, gefinancierd door de olie-industrie, zware fysieke en financiële schade kan toebrengen. Anderszijds laat de Russische strategie een duistere keerzijde zien: een uitputtingsoorlog waarin drones worden ingezet als instrument van terreur tegen de burgerbevolking en als dodelijk wapen tegen de Oekraïense verdedigers aan het front.

De drone heeft de oorlog niet per se ‘schoner’ of afstandelijker gemaakt. Of het nu gaat om een FPV-drone die jaagt op een individuele soldaat of om een langeafstandsdrone die een energiecentrale uitschakelt: technologie heeft de oorlog overal gebracht.